શું સરકારે SC, ST, OBC અને લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓની શિષ્યવૃત્તિ બંધ કરી દીધી છે?

કોંગ્રેસ પ્રમુખ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ મંગળવારે આરોપ લગાવ્યો કે સરકારે SC, ST, OBC અને લઘુમતી સમુદાયના યુવાન વિદ્યાર્થીઓની શિષ્યવૃત્તિ “છીનવી” લીધી છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે “સબકા સાથ, સબકા વિકાસ” સૂત્ર નબળા વર્ગોની આકાંક્ષાઓની મજાક ઉડાવી રહ્યું છે. ખડગેએ પૂછ્યું કે જ્યાં સુધી દેશના નબળા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને તકો નહીં મળે અને તેમના કૌશલ્યને પ્રોત્સાહન નહીં મળે ત્યાં સુધી યુવાનો માટે રોજગાર કેવી રીતે વધશે.

ખડગેએ ટ્વિટર પર પીએમ મોદીને ટેગ કરીને કહ્યું, “આ શરમજનક સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે મોદી સરકારે તમામ શિષ્યવૃત્તિઓમાં લાભાર્થીઓની સંખ્યામાં ભારે ઘટાડો કર્યો છે એટલું જ નહીં પરંતુ દર વર્ષે સરેરાશ 25 ટકા ઓછો ભંડોળ પણ ખર્ચ કર્યો છે.” તેમણે SC, ST, OBC અને લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓ માટે “ઘટતી” શિષ્યવૃત્તિનો ડેટા શેર કર્યો છે.

ખડગેના મતે છેલ્લા 9 વર્ષમાં અનુસૂચિત જાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિમાં 57% ઘટાડો થયો છે. તેનો અર્થ એ કે અડધાથી વધુ શિષ્યવૃત્તિઓ નાબૂદ કરવામાં આવી હતી. તેવી જ રીતે OBC શ્રેણી માટે પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિમાં 77% ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો. મેટ્રિક પછી અભ્યાસ કરતા SC વિદ્યાર્થીઓ માટે શિષ્યવૃત્તિમાં 9 વર્ષમાં 13%, STમાં 21%, OBC-OBC-DNT શિષ્યવૃત્તિમાં છેલ્લા 10 વર્ષમાં 58% ઘટાડો થયો છે.

છેલ્લા દસ વર્ષમાં લઘુમતી સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓ સરકારી શિષ્યવૃત્તિ અને અન્ય યોજનાઓથી સૌથી વધુ વંચિત રહી રહ્યા છે. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ દ્વારા રજૂ કરાયેલા આંકડા અનુસાર, છેલ્લા ચાર વર્ષમાં પ્રી-મેટ્રિક લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓની શિષ્યવૃત્તિમાં 94% ઘટાડો થયો છે. આનો અર્થ એ થયો કે લઘુમતી યુવાન વિદ્યાર્થીઓને હવે લગભગ કોઈ શિષ્યવૃત્તિ મળતી નથી. તેવી જ રીતે છેલ્લા ચાર વર્ષમાં લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓ માટે પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિમાં 83%નો ઘટાડો થયો છે. ‘સબકા સાથ સબકા વિકાસ’ના સૂત્રની વાસ્તવિકતા અહીં પ્રગટ થાય છે.

આ પણ વાંચો- Kheda: નડિયાદમાં સિટી બસ સેવા 63 દિવસમાં જ બંધ: પૂરા 3 મહિના પણ ન ચાલી, પાર્સિંગનું બહાનું કાઢ્યું

કોંગ્રેસ પ્રમુખ ખડગેનો ડેટા ખરેખર થોડો મોડો આવ્યો છે. મોદી સરકારે 2022માં જ ધોરણ 1થી 8 સુધીના SC, ST, OBC અને લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓ માટે શિષ્યવૃત્તિ બંધ કરી દીધી હતી. સરકારે તેને એ વિચાર સાથે અટકાવ્યું હતું કે જ્યારે બાળકોને મફત શિક્ષણ આપવામાં આવી રહ્યું છે તો શિષ્યવૃત્તિ આપવાનું શું વાજબીપણું છે. પરંતુ સરકારને ખ્યાલ ન હતો કે ઘણા ગરીબ માતા-પિતા પણ શિષ્યવૃત્તિને કારણે તેમના બાળકોને શાળાઓમાં શિક્ષણ આપી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં તે વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ શાળા છોડી શકે છે. પરંતુ મોદી સરકારે આ દલીલોની કોઈ પરવા કરી નહીં.

.@narendramodi जी,

देश के SC, ST, OBC और Minority वर्ग के युवाओं की छात्रवृत्तियों को आपकी सरकार ने हथियाने का काम किया है।

ये शर्मनाक सरकारी आँकड़े बताते हैं कि सभी वज़ीफों में मोदी सरकार ने लाभार्थियों की भारी कटौती तो की है, साथ ही औसतम साल-दर-साल 25% फंड भी कम ख़र्च किया… pic.twitter.com/JG7cDkkbs8

— Mallikarjun Kharge (@kharge) February 25, 2025

સરકારે પોતાના નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવતા કહ્યું હતું કે શિક્ષણનો અધિકાર (RTE) અધિનિયમ, 2009 સરકારને દરેક બાળકને મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ (ધોરણ I થી VIII) પૂરું પાડવાનો આદેશ આપે છે. તેથી, સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય અને આદિજાતિ બાબતોના મંત્રાલયની પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ ફક્ત ધોરણ IX અને X માં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓને જ આવરી લેવામાં આવશે. તેવી જ રીતે 2022-23થી લઘુમતી બાબતોના મંત્રાલયની પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ કવરેજ પણ ફક્ત ધોરણ IX અને X માટે જ રહેશે.

જો રાજકીય પક્ષો ઇચ્છતા હોત તો તેઓ 2022માં જ તેને મુદ્દો બનાવી શક્યા હોત. પરંતુ માત્ર એક નિવેદન આપ્યા પછી તે ચૂપ રહ્યા હતા. સરકારે શિષ્યવૃત્તિ કેવી રીતે બંધ કરી દીધી છે તે અંગે રાજકીય પક્ષો સામાન્ય લોકો સુધી સંદેશ પહોંચાડી શક્યા નહીં. તે સમયે કોંગ્રેસ, બસપા, સપા, આરજેડી વગેરેએ સરકારના નિર્ણયની ટીકા કરી હતી પરંતુ તેઓ તેના પર આંદોલન શરૂ કરી શક્યા ન હતા.

શાળા ડ્રોપ આઉટની સ્થિતિ

તાજેતરના ડેટા મુજબ, ભારતમાં એકંદરે શાળા છોડી દેવાનો દર લગભગ 12.6% છે, જેમાં સૌથી વધુ શાળા છોડી દેવાનો દર માધ્યમિક સ્તરે (ધોરણ 9-12) છે. જ્યાં આ દર પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તર કરતા ઘણો વધારે છે.

ભારતના અડધાથી વધુ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ડ્રોપઆઉટ્સમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. 2023-24માં 30 લાખ 70 હજાર ઓછા વિદ્યાર્થીઓ શાળાઓમાં નોંધાયા હતા. આ ડેટા સરકારના ઇન્ટિગ્રેટેડ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન 2024 પોર્ટલ પરથી લેવામાં આવ્યો છે.

શાળા છોડી દેનારા બાળકોની સંખ્યામાં ઘટાડો જોવા મળેલા 21 રાજ્યોમાં બિહાર સૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કરતું રાજ્ય છે.

2024માં રાજસ્થાનમાં પ્રાથમિક શાળા છોડી દેનારા બાળકોમાં સૌથી વધુ 3.2 ટકાનો વધારો થયો હતો. આ તબક્કે, ડ્રોપઆઉટ્સ અગાઉના 4.4 ટકાથી વધીને 7.6 ટકા થયા. પરંતુ બિહારમાં શાળા છોડી દેવાનું પ્રમાણ સૌથી વધુ 8.9 ટકા હતું, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં લગભગ ચાર ગણું હતું. ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ હતી, બિહારમાં એક ચતુર્થાંશથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ ધોરણ 6-8 વચ્ચે શાળા છોડી દે છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 4.9 ટકા છે. બિહારમાં એક વર્ષમાં ડ્રોપઆઉટમાં 10.9 ટકાનો વધારો થયો છે. 3.8 ટકાના ઘટાડા છતાં બિહાર માધ્યમિક શાળા છોડી દેવાના મામલે પણ દેશમાં આગળ રહ્યું, જ્યાં ધોરણ 9-10માં ચારમાંથી એક વિદ્યાર્થી શાળા છોડી દે છે.

આ પણ વાંચો-યુક્રેન યુદ્ધ: શું નવા વર્લ્ડ ઓર્ડરનો પ્રારંભ થઈ ગયો? જાણો યૂએનમાં શું થયું