• ભગત સિંહ: પત્રકાર અને વિચારકનો અજાણ્યો ચહેરો

જ્યારે સરદાર ભગત સિંહનું નામ મનમાં આવે છે, ત્યારે એક એવા ઉત્સાહી યુવાનની છબી ઉભરી આવે છે, જે એકલા હાથે બ્રિટિશ શાસનથી હિન્દુસ્તાનને મુક્ત કરવાની હિંમત અને જુસ્સો ધરાવતો હતો. એ જ ભગત સિંહ, જેમણે વિધાનસભામાં બોમ્બ ફેંક્યો અને હસતાં-હસતાં ફાંસીના ફંદાને ચૂમી લીધો. પરંતુ જો તમે માત્ર આટલું જ જાણો છો, તો ખેદની વાત છે કે તમે ભગત સિંહને નજીવું પણ નથી ઓળખતા. આજે હું તમને ભગત સિંહનું એક એવું સ્વરૂપ બતાવવા માંગું છું, જે તમારા માટે એકદમ નવું હશે—એક પત્રકાર અને લેખકનું સ્વરૂપ, જેમણે પોતાના તીક્ષ્ણ વિચારોથી દેશના શરીરમાં ઉષ્મા પેદા કરી હતી. આપણે અને તમે જે ઉંમર સુધી પહોંચવા માટે ઘણાં વર્ષોની જરૂર પડે, ત્યાં ભગત સિંહ માત્ર 23-24 વર્ષની ઉંમરે પહોંચી ગયા હતા.

સંસ્કારોનું સામાજિક પરિવેશ

માણસને સંસ્કાર ફક્ત માતા-પિતા કે પરિવારથી જ નથી મળતા, સમાજ પણ પોતાની રીતે સંસ્કારોનાં બીજ રોપે છે. ગત સદીના શરૂઆતના વર્ષો એવા જ હતા. તે સમયે સમાજ અને દેશમાં વિચારો અને સંસ્કારોની જે લણણી થઈ, તેની અસર આજે પણ ક્યાંક-ક્યાંક જોવા મળે છે. બ્રિટિશ શાસને તે દિવસોમાં જુલમની તમામ હદો તોડી નાખી હતી. દેશભક્તોને જંતુઓની જેમ મારવામાં આવતા હતા, અને કોઈને પણ ફાંસીએ ચડાવી દેવું એ સરકારનું મનોરંજન બની ગયું હતું. આવા માહોલમાં જ્યારે આઠ વર્ષના બાળક ભગત સિંહે કિશોર ક્રાંતિકારી કરતાર સિંહ સરાભાને વતન માટે હસતાં-હસતાં ફાંસીના માંચડે ચડતા જોયા, ત્યારે કરતાર તેમના બાળમનમાં દેવતા સમાન સ્થાપિત થઈ ગયા. 24 કલાક કરતાર સિંહની તસવીર ભગત સિંહની સાથે રહેતી હતી.

સરાભાની ફાંસીના દિવસે ક્રાંતિકારીઓએ જે ગીત ગાયું હતું, તે ભગત સિંહ વારંવાર ગણગણતા:

“ભારતને ગર્વ છે, ઓ કરતાર, તું આજે જઈ રહ્યો છે,
જગત અને પીંગળને પણ સાથે લઈ જઈ રહ્યો છે,
અમે તારા મિશનને પૂરું કરીશું, સાથીઓ,
દરેક હિંદી તારા લોહીની કસમ ખાઈ રહ્યો છે.”
ક્રાંતિનો સંકલ્પ અને પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ

થોડાં વર્ષો પછી જલિયાંવાલા બાગનું નિર્દય હત્યાકાંડ થયું. આખો દેશ બદલાની આગમાં સળગવા લાગ્યો. ભગત સિંહનું લોહી ઉકળી ઉઠ્યું, અને તેમના અર્ધજાગૃત મનમાં કેટલાક સંકલ્પો અને ઇરાદાઓ સમાઈ ગયા. 1857ના ગદરથી લઈને કૂકા વિદ્રોહ સુધીનું જે સાહિત્ય મળ્યું, તેને તેમણે આત્મસાત કરી લીધું. દરેક ક્રાંતિકારીની કથા કિશોર ભગત સિંહની જીભ પર હતી. અને શા માટે ન હોય? તેમના પરિવારની ઘણી પેઢીઓ બ્રિટિશ શાસન સામે લડતી આવી હતી. દાદા અર્જુન સિંહ, પિતા કિશન સિંહ, કાકા અજીત સિંહ અને ચાચા સ્વર્ણ સિંહને દેશ માટે મરવા-મટવા માટે તૈયાર જોયા હતા. ચાચા સ્વર્ણ સિંહ માત્ર 23 વર્ષની ઉંમરે જેલની યાતનાઓનો વિરોધ કરતાં શહીદ થયા હતા. કાકા અજીત સિંહને દેશનિકાલ મળ્યો હતો. દાદા અને પિતા આંદોલનોનું નેતૃત્વ કરતાં અવારનવાર જેલમાં જતા હતા.

પિતા ગાંધી અને કોંગ્રેસના અનુયાયી હતા, જ્યારે કાકા ગરમ દળની વિચારધારાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા. ઘરમાં કલાકો સુધી ચર્ચાઓ ચાલતી. આ બધાથી ભગત સિંહના મનમાં વિચારોની લણણી પાકતી રહી. 1921માં જ્યારે મહાત્મા ગાંધીએ અસહકાર આંદોલન શરૂ કર્યું, ત્યારે ભગત સિંહે દસમાનું ભણતર છોડીને આંદોલનમાં ઝંપલાવ્યું. જોકે, આંદોલન પાછું ખેંચાયું ત્યારે યુવાનોને ફરી ભણવા કહેવાયું. તે સમયે લાલા લજપત રાયે દેશભક્ત યુવાનો માટે નેશનલ કોલેજની સ્થાપના કરી. ભગત સિંહે, ત્યારે માત્ર 15-16 વર્ષની ઉંમરે લાહોરની નેશનલ કોલેજમાં પ્રવેશ લીધો.

પત્રકાર તરીકેની શરૂઆત

આઝાદી કેવી રીતે મળે, તેની ચર્ચા તેઓ શિક્ષકો અને સહાધ્યાયીઓ સાથે કરતા. તેમની હિન્દી અને ઉર્દૂ જેટલી સારી હતી, તેટલી જ ઉત્તમ અંગ્રેજી અને પંજાબી. આ નાની ઉંમરે ભગત સિંહે પંજાબમાં ઉઠેલા ભાષા વિવાદ પર એક જોરદાર લેખ લખ્યો. હિન્દી સાહિત્ય સંમેલને આ લેખ માટે 50 રૂપિયાનું ઇનામ આપ્યું. તેમની શહાદત પછી, 28 ફેબ્રુઆરી 1933ના રોજ ‘હિન્દી સંદેશ’માં આ લેખ પ્રકાશિત થયો. લેખની ભાષા અને વિચારોનો પ્રવાહ અદ્ભુત હતો. તેમાંથી એક અંશ અહીં રજૂ છે:

“આ સમયે પંજાબમાં ઉર્દૂનું વર્ચસ્વ છે. અદાલતોની ભાષા પણ આ જ છે. આ બધું ઠીક છે, પરંતુ આજે આપણી સામે મુખ્ય પ્રશ્ન ભારતને એક રાષ્ટ્ર બનાવવાનો છે. એક રાષ્ટ્ર બનાવવા માટે એક ભાષા હોવી જરૂરી છે, પરંતુ આ એકાએક નથી થઈ શકતું. તેના માટે ધીમે-ધીમે આગળ વધવું પડે છે. જો આપણે હમણાં ભારતની એક ભાષા ન બનાવી શકીએ, તો ઓછામાં ઓછું લિપિ તો એક બનાવી શકીએ. ઉર્દૂ લિપિ સંપૂર્ણ નથી, અને સૌથી મોટી વાત એ છે કે તેનો આધાર ફારસી પર છે. ઉર્દૂ કવિઓની કલ્પના, ભલે તેઓ ભારતીય હોય, ઈરાનના સાકી અને અરબના ખજૂર સુધી પહોંચી જાય છે.

કાઝી નઝર-ઉલ-ઇસ્લામની કવિતામાં ધૂરજટિ, વિશ્વામિત્ર અને દુર્વાસાની વાત વારંવાર આવે છે, પરંતુ આપણા ઉર્દૂ, હિન્દી, પંજાબી કવિઓ તે તરફ ધ્યાન પણ નથી આપી શક્યા. શું આ દુઃખની વાત નથી? આનું મુખ્ય કારણ ભારતીયતા અને ભારતીય સાહિત્ય પ્રત્યેની તેમની અજાણપ છે. તેમનામાં ભારતીયતા આવે જ નહીં, તો તેમના સાહિત્યથી આપણે કેટલા ભારતીય બની શકીએ? ઉર્દૂ અપૂર્ણ છે, અને જ્યારે આપણી સામે વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો પર આધારિત સંપૂર્ણ હિન્દી લિપિ ઉપલબ્ધ છે, તો તેને અપનાવવામાં ખચકાવું શા માટે? હિન્દીના સમર્થકોને હું કહીશ કે એક દિવસ હિન્દી જ ભારતની ભાષા બનશે, પરંતુ હમણાંથી તેનો પ્રચાર કરવાથી ઘણી સુવિધા થશે.”

નાની ઉંમરે પરિપક્વ વિચારો

16-17 વર્ષના ભગત સિંહની આ ભાષા પર તમે શું કહેશો? આટલી સરળ અને સંનાદેપણની શક્તિ ધરાવતી ભાષા તેમણે 94-95 વર્ષ પહેલાં લખી હતી. આજે પણ ભાષાના પંડિતો અને પત્રકારો આટલી સરળ હિન્દી નથી લખી શકતા. અને આપણે ઘરનાં બાળકો 16-17 વર્ષની ઉંમરે આટલાં પરિપક્વ થઈ શકે છે? નર્સરી, KG-1, KG-2ના રસ્તે ચાલીને આ ઉંમરે તેઓ દસમા કે અગિયારમામાં હોય છે, અને તેમનું જ્ઞાનસ્તર શું હોય છે, તે કહેવાની જરૂર નથી. આ ઉંમર સુધી ભગત સિંહે સ્વામી વિવેકાનંદ, ગુરુ નાનક, દયાનંદ સરસ્વતી, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને સ્વામી રામતીર્થ જેવા ભારતીય વિદ્વાનોનું દરેક શબ્દ ગળી લીધું હતું. એટલું જ નહીં, ગેરીબાલ્ડી, મેઝિની, કાર્લ માર્ક્સ, ક્રોપોટકિન, બાકુનિન અને ડેનબ્રીન જેવા વિદેશી લેખકો, દાર્શનિકો અને વ્યવસ્થા પરિવર્તકોના વિચારો પણ ભગત સિંહની સાથે સફર કરી ચૂક્યા હતા.

ઘર છોડીને ક્રાંતિનો માર્ગ

આ ઉંમરે જ્યારે પરિવારે પરંપરા મુજબ તેમનું લગ્ન નક્કી કરવા માંગ્યું, ત્યારે ભગત સિંહે પિતાને એક પત્ર લખીને ચૂપચાપ ઘર છોડી દીધું. 16 વર્ષના ભગત સિંહે લખ્યું:

“પૂજ્ય પિતાજી, નમસ્તે! મારું જીવન ભારતની આઝાદીના મહાન સંકલ્પ માટે સમર્પિત થઈ ચૂક્યું છે. તેથી મારા જીવનમાં આરામ અને સાંસારિક સુખોનું કોઈ આકર્ષણ નથી. તમને યાદ હશે કે જ્યારે હું નાનો હતો, ત્યારે પૂજ્ય દાદાજીએ મારા જનોઈ સંસ્કાર વખતે જાહેર કર્યું હતું કે મને વતનની સેવા માટે દાનમાં આપી દેવામાં આવ્યો છે. હું તે સમયની તેમની પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરી રહ્યો છું. આશા છે કે તમે મને માફ કરશો.

તમારો આજ્ઞાકારી,
ભગત સિંહ”

ઘર છોડીને ભગત સિંહ ઉત્તર પ્રદેશના કાનપુર પહોંચ્યા. ત્યાં મહાન દેશભક્ત પત્રકાર ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થી ‘પ્રતાપ’ નામનું અખબાર ચલાવતા હતા. ભગત સિંહે ‘બલવંત સિંહ’ના નામે લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમના વિચારપ્રેરક લેખો ‘પ્રતાપ’માં છપાતા, જે લોકોના હૃદય અને મનમાં ક્રાંતિની ચિનગારી પેદા કરતા. તે જ સમયે કલકત્તામાંથી પ્રકાશિત ‘મતવાલા’ સાપ્તાહિકમાં તેમના બે લેખ ખૂબ ચર્ચાસ્પદ બન્યા. એકનું શીર્ષક હતું ‘વિશ્વ પ્રેમ’, જે 15 અને 22 નવેમ્બર 1924ના બે ભાગમાં છપાયો. આ લેખના એક ભાગમાં ભગત સિંહના ક્રાંતિકારી વિચારોની અભિવ્યક્તિ જુઓ:

“જ્યાં સુધી કાળા-ગોરા, સભ્ય-અસભ્ય, શાસક-શાસિત, અમીર-ગરીબ, નીચ-ઉચ્ચ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યાં સુધી વિશ્વ બંધુત્વ ક્યાં અને વિશ્વ પ્રેમ ક્યાં? આ ઉપદેશ સ્વતંત્ર જાતિઓ આપી શકે. ભારત જેવો ગુલામ દેશ તો તેનું નામ પણ નથી લઈ શકતો, તો પ્રચાર કેવી રીતે કરશે? તમારે શક્તિ એકત્ર કરવી પડશે. શક્તિ એકત્ર કરવા માટે તમારી એકત્રિત શક્તિ ખર્ચવી પડશે. રાણા પ્રતાપની જેમ આખું જીવન દ્વાર-દ્વાર ઠોકરો ખાવી પડશે, ત્યારે જ તમે આ પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ થઈ શકશો… તમે વિશ્વ પ્રેમની વાતો કરો છો, પહેલાં પગ પર ઊભા રહેતાં શીખો. સ્વતંત્ર જાતિઓમાં ગર્વ સાથે માથું ઊંચું રાખીને ઊભા રહેવાને લાયક બનો. જ્યાં સુધી તમારી સાથે કામાગાટા મારુ જહાજ જેવું દુર્વ્યવહાર થતું રહેશે, જ્યાં સુધી તમને ‘ડેમ કાળો માણસ’ કહેવાશે, જ્યાં સુધી જલિયાંવાલા બાગ જેવા ભયંકર કાંડ થતા રહેશે, જ્યાં સુધી વીરાંગનાઓનું અપમાન થશે અને તમારી તરફથી કોઈ પ્રતિકાર નહીં થાય, ત્યાં સુધી તમારું આ ઢોંગ કોઈ અર્થ નથી રાખતું. કેવી શાંતિ, કેવું સુખ અને કેવો વિશ્વ પ્રેમ? જો ખરેખર ઇચ્છો છો, તો પહેલાં અપમાનનો પ્રતિકાર કરતાં શીખો. માતાને આઝાદ કરવા માટે મરી મટો. બંદી માતાને મુક્ત કરવા આજીવન કાળા પાણીમાં ઠોકરો ખાવા તૈયાર થાઓ. મરવા માટે સજ્જ થઈ જાઓ.”

‘મતવાલા’ અને ‘યુવક’ લેખ

‘મતવાલા’માં જ 16 મે, 1925ના રોજ ‘યુવક’ શીર્ષક હેઠળ બીજો લેખ ‘બલવંત સિંહ’ના નામે છપાયો. તેમાં ભગત સિંહ લખે છે:

“જો લોહીની ભેટ જોઈએ, તો યુવાન સિવાય કોણ આપશે? જો તમે બલિદાન ઇચ્છો, તો તમારે યુવાનો તરફ જોવું પડશે. દરેક જાતિના ભાગ્યનું નિર્માણ યુવાનો જ કરે છે… સાચો દેશભક્ત યુવાન નિઃસંકોચ મોતને ભેટે છે, બંદૂકની સામે છાતી ખોલીને ઊભો રહે છે, તોપના મોં પર બેસીને હસે છે, સાંકળોના ખણખણાટ પર રાષ્ટ્રગીત ગાય છે અને ફાંસીના માંચડે હસતાં-હસતાં ચડી જાય છે. અમેરિકન યુવા પેટ્રિક હેનરીએ કહ્યું હતું, ‘જેલની દીવાલોની બહાર જીવન ખૂબ કિંમતી છે, પરંતુ જેલની કાળકોટડીનું જીવન તેનાથી પણ કિંમતી છે, કારણ કે તે સ્વતંત્રતા સંગ્રામના મૂલ્ય રૂપે ચૂકવવામાં આવે છે.’ ઓ ભારતીય યુવાન! તું કેમ બેદરકારીની નિંદ્રામાં પડ્યો છે? જાગ! હવે વધુ ન સૂઈશ. સૂવું હોય તો અનંત નિદ્રાની ખોળામાં જઈને સૂઈ જા… તારી આ નિર્જીવતા પર ધિક્કાર છે. તારા પૂર્વજો પણ આ નપુંસકતા પર શરમાઈ રહ્યા છે. જો તારા શરીરમાં હજુ થોડી શરમ બાકી હોય, તો ઊઠીને માતાના દૂધની લાજ રાખ, તેના ઉદ્ધારનો બેડો ઉપાડ, તેના દરેક આંસુની કસમ લે, તેને મુક્ત કર અને મુક્ત કંઠે બોલ—વંદે માતરમ્!”

‘પ્રતાપ’માં પત્રકારિત્વનો પરચો

‘પ્રતાપ’માં ભગત સિંહની પત્રકારિતાએ પાંખો પ્રસારી. ‘બલવંત સિંહ’ના નામે છપાયેલા આ લેખોએ ધૂમ મચાવી. શરૂઆતમાં તો ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીને પણ ખબર નહોતી કે આ બલવંત સિંહ કોણ છે. એક દિવસ જ્યારે ખબર પડી, ત્યારે તેમણે ભગત સિંહને ગળે લગાવ્યા. ભગત સિંહ હવે ‘પ્રતાપ’ના સંપાદકીય વિભાગમાં કામ કરવા લાગ્યા. આ દરમિયાન દિલ્હીમાં તણાવ વધ્યો, રમખાણો ભડક્યા. વિદ્યાર્થીજીએ તેમને રિપોર્ટિંગ માટે દિલ્હી મોકલ્યા. વિદ્યાર્થીજી નિષ્પક્ષ રિપોર્ટિંગ ઇચ્છતા હતા, અને ભગત સિંહે તેમની અપેક્ષાઓ પર ખરા ઉતરી બતાવ્યું.

‘પ્રતાપ’માં કામ કરતાં તેમણે મહાન ક્રાંતિકારી શચીન્દ્રનાથ સાન્યાલની આત્મકથા ‘બંદી જીવન’નું પંજાબીમાં અનુવાદ કર્યું, જેણે પંજાબમાં દેશભક્તિની નવી લહેર પેદા કરી. ત્યારબાદ આઇરિશ ક્રાંતિકારી ડેન બ્રીનની આત્મકથાનું અંગ્રેજીથી હિન્દીમાં અનુવાદ કર્યું, જે ‘પ્રતાપ’માં ‘આઇરિશ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ’ શીર્ષક હેઠળ છપાયું. આ અનુવાદે દેશના આઝાદી આંદોલનને વૈચારિક દિશા આપી.

ચંદ્રશેખર આઝાદ સાથે મુલાકાત

ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીના લાડલા હતા ભગત સિંહ. તેમનો દરેક શબ્દ વિદ્યાર્થીજીને ગર્વથી ભરી દેતો. એક ભાવુક ક્ષણે વિદ્યાર્થીજીએ ભગત સિંહની મુલાકાત ક્રાંતિકારીઓના શિરમોર ચંદ્રશેખર આઝાદ સાથે કરાવી. આઝાદીના દીવાના આ બે અગ્નિવેગી ક્રાંતિકારીઓનું મિલન અદ્ભુત હતું. ભગત સિંહ હવે ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓમાં સંપૂર્ણ ભાગ લેવા લાગ્યા, સાથે પૂર્ણકાલિન પત્રકારિત્વ પણ ચાલુ રાખ્યું. જેમ જેમ પ્રવૃત્તિઓ વધી, પોલીસને શંકા થઈ, અને ગુપ્તચર તપાસ તેજ કરવામાં આવી.

શાદીપુરમાં હેડમાસ્ટરની ભૂમિકા

પોલીસથી બચવા વિદ્યાર્થીજીએ ભગત સિંહને અલીગઢ જિલ્લાના શાદીપુર ગામની શાળામાં હેડમાસ્ટર બનાવીને મોકલ્યા. શાદીપુરના લોકોને આજે આ હકીકતની ખબર છે કે નહીં, તે ખ્યાલ નથી. શાદીપુરમાં હતા ત્યારે વિદ્યાર્થીજીને તેમની પારિવારિક કથા ખબર પડી. ઘર છોડ્યા પછી ભગત સિંહની દાદીની તબિયત બગડી હતી. દાદીને લાગતું હતું કે લગ્ન માટેની તેમની જિદને કારણે જ ભગત સિંહ ઘર છોડી ગયા, અને તેઓ પોતાને દોષી માનતા હતા. પિતાએ તેમને શોધવા અખબારોમાં જાહેરાતો આપી, જે વિદ્યાર્થીજીએ પણ જોઈ. પરંતુ તેમને ખબર નહોતી કે તેમની પાસે કામ કરતો બલવંત એટલે ભગત સિંહ. આ જાહેરાતો ‘પ્રતાપ’માં પણ છપાઈ, જેમાં લખ્યું હતું: “પ્રિય ભગત સિંહ, ઘરે પાછો આવી જા. તારી દાદી બીમાર છે. હવે તને લગ્ન માટે કોઈ દબાણ નહીં કરે.”

જાહેરાતમાં ભગત સિંહનો ફોટો જોઈને વિદ્યાર્થીજીને શંકા ગઈ. તેમણે પિતાને બોલાવ્યા, અને બંને શાદીપુર પહોંચ્યા. વિદ્યાર્થીજીએ ભગત સિંહને ઘરે જવા મનાવ્યા. તેમની વિનંતીને નકારી શકાય નહીં, અને ભગત સિંહ ઘરે પાછા ફર્યા. દાદીની સેવા કરી, અને થોડા સમય બાદ પત્રકારિત્વની નવી ઇનિંગ માટે દિલ્હી આવ્યા. ‘દૈનિક વીર અર્જુન’માં નોકરી શરૂ કરી, અને ઝડપથી તેજસ્વી રિપોર્ટર અને વિચારપ્રેરક લેખક તરીકે નામના મેળવી.

પત્રકારિત્વનો સ્વર્ણકાળ

ભગત સિંહે પંજાબી પત્રિકા ‘કિરતી’ માટે ‘વિદ્રોહી’ નામે લખ્યું. દિલ્હીથી પ્રકાશિત ‘મહારથી’માં પણ સતત લખતા રહ્યા. વિદ્યાર્થીજી સાથે નિયમિત સંપર્ક હતો, જેથી ‘પ્રતાપ’માં પણ લેખન ચાલુ રાખ્યું. 15 માર્ચ 1926ના રોજ ‘પ્રતાપ’માં ‘ભારતીય ક્રાંતિકારી આંદોલનનો પરિચય’ શીર્ષક હેઠળ એક જોરદાર લેખ છપાયો, જેનું ઉપશીર્ષક હતું ‘હોળીના દિવસે લોહીના છાંટા’. તેની ભાષા અને ભાવ જુઓ:

“અસહકાર આંદોલન પોતાના યૌવન પર હતું. પંજાબ કોઈથી પાછળ નહોતું. પંજાબમાં શીખો પણ ઊભા થયા. અકાલી આંદોલન શરૂ થયું. બલિદાનોની ઝડી લાગી.”

કાકોરી કેસના સેનાનીઓને સલામી આપતો એક લેખ ‘વિદ્રોહી’ નામે લખ્યો: “આપણે આહ ભરીને સમજી લઈએ છીએ કે આપણું ફરજ પૂરું થયું. આપણામાં આગ નથી લાગતી, આપણે તડપી નથી ઉઠતા. આપણે આટલા મૃત થઈ ગયા છીએ. આજે તેઓ ભૂખ હડતાળ કરે છે, તડપે છે, અને આપણે ચૂપચાપ તમાશો જોઈ રહ્યા છીએ. ઈશ્વર તેમને બળ અને શક્તિ આપે કે તેઓ વીરતાથી પોતાના દિવસો પૂરા કરે અને તેમનું બલિદાન રંગ લાવે.” આ લેખ જાન્યુઆરી 1928માં ‘કિરતી’માં છપાયો.

કૂકા વિદ્રોહ અને શહાદતો પર લેખન

આ બે-ત્રણ વર્ષમાં ભગત સિંહે ખૂબ લખ્યું. તેમની પત્રકારિત્વથી લોકોના હૃદય અને મગજ પર છવાઈ ગયા. ફેબ્રુઆરી 1928માં તેમણે કૂકા વિદ્રોહ પર બે ભાગમાં લેખ લખ્યો, ‘બી. એસ. સંધુ’ નામે. તેમાં વર્ણન હતું કે કેવી રીતે 66 કૂકા વિદ્રોહીઓને તોપના મોંથી બાંધીને ઉડાવી દેવાયા. બીજા ભાગનું શીર્ષક હતું ‘યુગ પલટનાર અગ્નિકુંડ’, જેમાં તેઓ લખે છે: “તમામ આંદોલનોનો ઇતિહાસ કહે છે કે આઝાદી માટે લડનારાઓનો એક અલગ વર્ગ બને છે, જેમાં ન તો દુનિયાનો મોહ હોય છે, ન સાધુઓ જેવું ઢોંગી ત્યાગ. તેઓ સૈનિક હતા, પરંતુ ભાડે લડવા માટે નહીં, પોતાના ફરજ માટે નિષ્કામ ભાવે લડતા-મરતા હતા. શીખ ઇતિહાસ આ જ કહે છે. મરાઠાઓનું આંદોલન પણ આ જ બતાવે છે. રાણા પ્રતાપના સાથી રાજપૂતો અને બુંદેલખંડના વીર છત્રસાલ પણ આ જ માટી અને મનથી બનેલા હતા.”

માર્ચથી ઓક્ટોબર 1928 સુધી ‘કિરતી’માં ‘આઝાદીની ભેટ શહાદતો’ શીર્ષક હેઠળ ધારાવાહિક લખી. તેમાં બલિદાની ક્રાંતિકારીઓની ગાથાઓ હતી. એક લેખ મદનલાલ ધીંગરા પર હતો: “ફાંસીના માંચડે ઊભેલા મદનને પૂછવામાં આવે છે—કંઈ કહેવું છે? જવાબ મળે છે—વંદે માતરમ્! મા! ભારત મા, તને નમન! અને તે વીર ફાંસીએ લટકી ગયો. તેની લાશ જેલમાં જ દફનાવી દેવાઈ. અમને હિન્દુસ્તાનીઓને દાહસંસ્કાર પણ કરવા દેવાયો નહીં. ધન્ય હતો તે વીર, ધન્ય છે તેની યાદ. મૃત દેશના આ અનમોલ હીરાને વારંવાર પ્રણામ.”

જેલમાંથી પત્રકારિત્વ

ભગત સિંહની પત્રકારિત્વનો આ સ્વર્ણકાળ હતો. તેમના લેખો અને રિપોર્ટ્સે હિન્દુસ્તાનમાં તેમની કલમનો ડંકો વગાડ્યો. જેલમાં ગયા તો ત્યાંથી પણ લેખોની ઝડી લગાવી. લાહોરના ‘વંદે માતરમ્’ સાપ્તાહિકમાં ‘પંજાબનો પ્રથમ ઉદય’ લેખ જેલમાંથી લખાયો, જે ઉર્દૂમાં હતો. ‘કિરતી’માં ‘અરાજકતાવાદ’ શીર્ષકે ત્રણ લેખોની શ્રેણી છપાઈ, જેણે વ્યવસ્થાના નિયંતાઓના વિચારો પર હુમલો કર્યો. 1928માં ભગત સિંહની કલમનો જાદુ લોકોના માથે ચઢી બોલ્યો. તેમના લેખોનાં શીર્ષકો જુઓ: ‘ધર્મ અને આપણો સ્વતંત્રતા સંગ્રામ’, ‘સાંપ્રદાયિક રમખાણો અને તેનો ઇલાજ’, ‘સત્યાગ્રહ અને હડતાળો’, ‘વિદ્યાર્થી અને રાજકારણ’, ‘હું નાસ્તિક કેમ છું?’, ‘નવા નેતાઓના અલગ-અલગ વિચારો’, ‘અછૂતનો સવાલ’—આજે પણ પ્રસ્તુત છે.
અછૂતોની સમસ્યા પર દૃષ્ટિ

આજે દલિતોની સમસ્યાઓ અને ધર્માંતરણના મુદ્દા ગરમાયા છે, પરંતુ 90 વર્ષ પહેલાં ભગત સિંહે આ પર શું લખ્યું, જુઓ: “જ્યારે તમે તેમને પશુઓથી પણ ગયા-ગમારા ગણશો, તો તેઓ ચોક્કસપણે બીજા ધર્મોમાં જોડાઈ જશે. તે ધર્મોમાં તેમને વધુ અધિકારો મળશે, તેમની સાથે માણસ જેવો વ્યવહાર થશે. પછી એમ કહેવું કે ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમો હિન્દુ કોમને નુકસાન પહોંચાડે છે, તે વ્યર્થ છે.”

બીજી ટિપ્પણી: “જ્યારે અછૂતોએ જોયું કે તેમના કારણે ઝઘડા થાય છે, દરેક તેમને પોતાનો શિકાર ગણે છે, તો તેઓ અલગ અને સંગઠિત કેમ ન થાય? અમે માનીએ છીએ કે તેમના પોતાના પ્રતિનિધિ હોવા જોઈએ, તેઓ વધુ અધિકારો માંગે. ઊઠો, અછૂત ભાઈઓ, ઊઠો! તમારો ઇતિહાસ જુઓ. ગુરુ ગોવિંદ સિંહની સાચી તાકાત તમે જ હતા. શિવાજી તમારા ભરોસે જ કંઈક કરી શક્યા. તમારાં બલિદાનો સુવર્ણ અક્ષરોમાં લખાયેલાં છે. સંગઠિત થાઓ. પોતાની મહેનત વિના કંઈ નહીં મળે. બીજાનો શિકાર ન બનો. સૂતેલા સિંહો, ઊઠો અને બગાવત ઊભી કરો.”

અસેમ્બલીમાં બોમ્બ અને પરચો

બ્રિટિશ શાસને ‘ચાંદ’ પત્રિકાના ઐતિહાસિક ફાંસી અંક પર પ્રતિબંધ મૂક્યો, તેમાં પણ ભગત સિંહે છદ્મ નામે લેખો લખ્યા, જેને ભારતીય પત્રકારિત્વની ગીતા ગણવામાં આવે છે. અને અંતે, 8 એપ્રિલ 1929ના રોજ અસેમ્બલીમાં બોમ્બ સાથે જે પરચો ફેંકવામાં આવ્યો, તે ભગત સિંહે પોતાના હાથે લખ્યો હતો. તેમાં લખ્યું હતું: “બહેરાઓને સંભળાવવા માટે ખૂબ જોરથી અવાજની જરૂર પડે છે… અમે જનતાના પ્રતિનિધિઓને વિનંતી કરીએ છીએ કે આ સંસદનું ઢોંગ છોડીને પોતાના મતવિસ્તારમાં પાછા ફરો અને જનતાને વિદેશી દમન અને શોષણ સામે ક્રાંતિ માટે તૈયાર કરો… અમે અમારા વિશ્વાસને દોહરાવવા માંગીએ છીએ કે વ્યક્તિઓની હત્યા કરવી સરળ છે, પરંતુ વિચારોની હત્યા નથી થઈ શકતી. ઇન્કલાબ! ઝિંદાબાદ!”

આ પણ વાંચો- ઔરંગઝેબ વિવાદ પર RSSના દત્તાત્રેય હોસબલેએ શું કહ્યું?