Iran US Nuclear Proposal: ઈરાને મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને આર્થિક મુશ્કેલીઓ વચ્ચે અમેરિકાને એક નવો ૧૪-મુદ્દાનો રાજદ્વારી પ્રસ્તાવ મોકલ્યો છે. આ પ્રસ્તાવનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યુદ્ધને કાયમી ધોરણે ખતમ કરવાનો અને ઈરાની બંદરો પર લાગેલી આકરી નાકાબંધી હટાવવાનો છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, ઈરાને આ પ્રસ્તાવમાં પરમાણુ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવાની સંભાવના રજૂ કરી છે. જોકે, નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે કે ઈરાન ખરેખર કોઈ પાકી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવાને બદલે અમેરિકા પર યુદ્ધ વિરામ અને આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા માટે દબાણ ઉભું કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ પ્રસ્તાવનો અભ્યાસ કરવાની વાત તો કરી છે, પરંતુ ઈરાન સાથે કોઈ નક્કર સમજૂતી થશે કે નહીં તે અંગે તેમણે શંકા વ્યક્ત કરી છે.
પરમાણુ વાટાઘાટોની શરત: હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને યુદ્ધ વિરામ પર નિર્ભરતા
ઈરાનના આ નવા પ્રસ્તાવમાં એક શરતી સમયરેખા આપવામાં આવી છે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, જો અમેરિકા અને ઈરાન આગામી મહિના સુધીમાં હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં શાંતિ અને યુદ્ધની સમાપ્તિ અંગે કોઈ સમજૂતી પર પહોંચી જાય, તો ઈરાન એક મહિના સુધી પરમાણુ મુદ્દાઓ પર વાટાઘાટો કરવા સંમત થશે. આ પ્રસ્તાવના નવમા મુદ્દામાં પરમાણુ ચર્ચાને ભવિષ્યની તારીખ પર રાખવામાં આવી છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે ઈરાન પહેલા પોતાની સુરક્ષા અને આર્થિક નાકાબંધીમાંથી મુક્તિ ઈચ્છે છે. જોકે, ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ એવો દાવો કર્યો છે કે આ ૧૪-મુદ્દાનો પ્રસ્તાવ માત્ર યુદ્ધ ખતમ કરવા પર કેન્દ્રિત છે, જેનાથી વિરોધાભાસી સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
યુરેનિયમ સંવર્ધન પર લાંબા ગાળાની ઓફર: ૧૫ વર્ષ સુધી રોક લગાવવાનો પ્રસ્તાવ
આ વખતે ઈરાને પરમાણુ કાર્યક્રમમાં અગાઉની સરખામણીએ વધુ લવચીકતા બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ઈરાને ૧૫ વર્ષ સુધી યુરેનિયમ સંવર્ધનને રોકવાના વિચાર પર ચર્ચા કરવાની ઓફર આપી છે, જે અગાઉની પાંચ વર્ષની ઓફર કરતા ઘણી લાંબી છે. પ્રસ્તાવ મુજબ, આ સમયગાળો પૂર્ણ થયા બાદ ઈરાન ૩.૬ ટકા સુધી સંવર્ધન કરવાની મંજૂરી ઈચ્છે છે, જે ૨૦૧૫ ના JCPOA કરારની મર્યાદાની નજીક છે. જોકે, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની માંગ સ્પષ્ટ છે કે ઈરાન યુરેનિયમ સંવર્ધનને કાયમ માટે બંધ કરી દે. અહીં સવાલ એ થાય છે કે શું ઈરાન ખરેખર નમતું જોખી રહ્યું છે કે પછી આ સમય મેળવવાની એક નવી ચાલ છે?
સંવર્ધિત યુરેનિયમનો ભંડાર: વિદેશ મોકલવા કે હળવો કરવા પર ચર્ચાની તૈયારી
ઈરાન પાસે રહેલા ‘અત્યંત સંવર્ધિત યુરેનિયમ’ (HEU) ના ભંડાર અંગે પણ પ્રસ્તાવમાં મહત્વની વાત કરવામાં આવી છે. ઈરાન આ ભંડારના ભવિષ્ય પર ચર્ચા કરવા તૈયાર છે, જેમાં તેને વિદેશ મોકલવો અથવા હળવો (Dilute) કરવાનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકા લાંબા સમયથી માંગ કરી રહ્યું છે કે ઈરાન આ ભંડાર તેને સોંપી દે. જોકે, ઈરાને એક શરત સ્પષ્ટ રાખી છે કે તે પોતાની કોઈ પણ પરમાણુ સુવિધાને નષ્ટ નહીં કરે. આ બાબત અમેરિકા માટે સ્વીકારવી કેટલી આસાન હશે તે એક મોટો પ્રશ્ન છે, કારણ કે સુવિધાઓ અકબંધ રહે તો પરમાણુ ક્ષમતા ગમે ત્યારે ફરીથી વધારી શકાય છે.
પ્રતિબંધોમાં ઢીલ અને આર્થિક દબાણ: બેરોજગારીના વિસ્ફોટનો ઈરાન સરકારને ડર
ઈરાન શા માટે અત્યારે આટલી ઉતાવળમાં છે? તેનું મુખ્ય કારણ તેની કથળતી અર્થવ્યવસ્થા અને અમેરિકી નાકાબંધી છે. યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ઈરાનમાં ૨૦ લાખથી વધુ લોકો બેરોજગાર થયા છે. ઈરાન સરકારને આશંકા છે કે જો આર્થિક સ્થિતિ વધુ બગડશે તો સામાન્ય જનતા રસ્તા પર ઉતરી શકે છે અને વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થઈ શકે છે. તેથી જ ઈરાન પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમમાં કેટલીક “રાહતો” આપીને તેના બદલામાં આર્થિક પ્રતિબંધોમાં મોટી ઢીલ મેળવવા માંગે છે. ઈરાન માટે આ માત્ર રાજદ્વારી લડાઈ નથી, પણ સત્તા ટકાવી રાખવા માટેની આર્થિક જરૂરિયાત પણ છે.
શું આ પ્રસ્તાવ વિશ્વ શાંતિ માટે પૂરતો છે?
એક જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણે આ પ્રસ્તાવને માત્ર શબ્દોમાં નહીં પણ તેની પાછળના હેતુઓથી સમજવાની જરૂર છે. ઈરાન ૧૫ વર્ષ સુધી સંવર્ધન રોકવાની વાત કરે છે, પણ શું તે પર્યાપ્ત છે? અમેરિકા તેને કાયમી ધોરણે બંધ કરવા માંગે છે, કારણ કે પરમાણુ હથિયારોનો ખતરો માત્ર મધ્ય-પૂર્વ પૂરતો સીમિત નથી. બીજું, ઈરાન જે રીતે પ્રતિબંધો હટાવવાની શરત મૂકી રહ્યું છે, તે જોતા લાગે છે કે તે પોતાની આર્થિક કમર તૂટતી બચાવવા માટે આ છેલ્લો દાવ રમી રહ્યું છે. શું અમેરિકા ટ્રમ્પના નેતૃત્વમાં કોઈ અધૂરી સમજૂતી પર સહી કરશે? કે પછી ઈરાને હજુ વધુ કડક શરતો માનવી પડશે? વિશ્વ શાંતિ માટે આ વાતચીત અનિવાર્ય છે, પણ તેમાં પારદર્શિતા અને ચોક્કસાઈ હોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો:
