Judge Vacancy India: ભારતમાં ન્યાયિક વ્યવસ્થા સામે ફરી એકવાર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. સંસદમાં રજૂ કરાયેલા તાજેતરના આંકડાઓ અનુસાર, દેશભરની જિલ્લા અદાલતો અને હાઈકોર્ટોમાં મોટી સંખ્યામાં ન્યાયાધીશોના પદો ખાલી પડ્યા છે. પરિણામે લાખો કેસોના ઝડપી નિકાલમાં વિલંબ થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે 23 જુલાઈએ સંસદમાં રજૂ કરેલી માહિતી અનુસાર જિલ્લા અદાલતોમાં મંજૂર થયેલા લગભગ એક-ચોથા અને હાઈકોર્ટોમાં લગભગ એક-તૃતીયાંશ ન્યાયિક પદો હાલ ખાલી છે.
જિલ્લા અદાલતોમાં 23.68 ટકા પદો ખાલી
સરકારે સંસદમાં રજૂ કરેલા આંકડાઓ મુજબ દેશભરની જિલ્લા અદાલતોમાં કુલ 30,868 ન્યાયિક અધિકારીઓના પદો મંજૂર છે. પરંતુ 17 જુલાઈ, 2026 સુધીમાં માત્ર 23,558 અધિકારીઓ જ ફરજ પર હતા. એટલે કે 7,310 પદો હજુ પણ ખાલી છે, જે કુલ મંજૂર પદોના 23.68 ટકા જેટલા થાય છે. આ સ્થિતિ ન્યાયિક પ્રક્રિયાને ધીમી બનાવે છે અને કેસોના વધતા બેકલોગ માટે પણ જવાબદાર માનવામાં આવે છે.
કર્ણાટકમાં સૌથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ
જિલ્લા અદાલતોમાં ખાલી જગ્યાના મામલે કર્ણાટક સૌથી વધુ પ્રભાવિત રાજ્ય બન્યું છે. અહીં 58.32 ટકા ન્યાયિક પદો ખાલી છે, જે દેશના મોટા રાજ્યોમાં સૌથી વધુ છે. લક્ષદ્વીપમાં 60 ટકા અને લદ્દાખમાં 52.94 ટકા પદો ખાલી છે, જ્યારે મેઘાલય, મિઝોરમ અને મણિપુર જેવા રાજ્યોમાં પણ ખાલી જગ્યાનો દર 35થી 42 ટકા વચ્ચે નોંધાયો છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ ખાલી પદોની સંખ્યા
દેશના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા રાજ્ય ઉત્તર પ્રદેશમાં ન્યાયાધીશોની સૌથી વધુ જરૂરિયાત છે. અહીં 1,000થી વધુ ન્યાયિક પદો ખાલી છે અને ખાલી જગ્યાનો દર 29.24 ટકા છે. ગુજરાતમાં પણ 31.10 ટકા પદો ખાલી છે, જ્યારે ઓડિશામાં આ દર 27.81 ટકા નોંધાયો છે. ઝારખંડમાં 29.86 ટકા, તેલંગાણામાં 23.42 ટકા અને આંધ્ર પ્રદેશમાં 23.55 ટકા પદો હજુ ભરવાના બાકી છે.
જિલ્લા અદાલતોમાં ખાલી ન્યાયિક પદો
| રાજ્ય / કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ | ખાલી જગ્યાનો દર |
|---|---|
| આંધ્ર પ્રદેશ | 23.55% |
| અરુણાચલ પ્રદેશ | 26.42% |
| આસામ | 8.44% |
| બિહાર | 18.41% |
| ચંડીગઢ | 0% |
| છત્તીસગઢ | 26.14% |
| દાદરા અને નગર હવેલી | 33.33% |
| દમણ અને દીવ | 0% |
| દિલ્હી | 12.42% |
| ગોવા | 5% |
| ગુજરાત | 31.10% |
| હરિયાણા | 17.66% |
| હિમાચલ પ્રદેશ | 10.42% |
| જમ્મુ અને કાશ્મીર | 17.08% |
| ઝારખંડ | 29.86% |
| કર્ણાટક | 58.32% |
| કેરળ | 6.51% |
| લદ્દાખ | 52.94% |
| લક્ષદ્વીપ | 60% |
| મધ્ય પ્રદેશ | 17.94% |
| મહારાષ્ટ્ર | 17.10% |
| મણિપુર | 34.72% |
| મેઘાલય | 42.42% |
| મિઝોરમ | 39.19% |
| નાગાલેન્ડ | 29.41% |
| ઓડિશા | 27.81% |
| પુડુચેરી | 31.58% |
| પંજાબ | 16.55% |
| રાજસ્થાન | 11.39% |
| સિક્કિમ | 13.89% |
| તમિલનાડુ | 14% |
| તેલંગાણા | 23.42% |
| ત્રિપુરા | 10.53% |
| ઉત્તર પ્રદેશ | 29.24% |
| ઉત્તરાખંડ | 11.95% |
| પશ્ચિમ બંગાળ | 21.90% |
| અંડમાન અને નિકોબાર | લાગુ પડતું નથી (N/A) – મંજૂર પદ: 0, કાર્યરત અધિકારીઓ: 12 |
કેટલાક પ્રદેશોમાં એક પણ પદ ખાલી નથી
જ્યાં અનેક રાજ્યોમાં ન્યાયાધીશોની અછત ગંભીર છે, ત્યાં કેટલાક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે વિપરીત છે. ચંડીગઢ તેમજ દમણ અને દીવમાં જિલ્લા અદાલતોના એક પણ ન્યાયિક પદ ખાલી નથી. કેરળ, ગોવા અને આસામ જેવા રાજ્યોમાં પણ ખાલી જગ્યાનો દર અન્ય રાજ્યોની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે.
ન્યાયિક માળખાના વિકાસ માટે કેન્દ્રની નાણાકીય સહાય
સરકારે જિલ્લા અદાલતોના માળખાકીય વિકાસ માટે રાજ્યોને આપવામાં આવેલી નાણાકીય સહાય અંગે પણ માહિતી આપી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓડિશાને છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન ન્યાયિક માળખું મજબૂત બનાવવા માટે કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજના હેઠળ ₹146.42 કરોડની સહાય આપવામાં આવી છે. ઉપરાંત નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે રાજ્યમાં અદાલતોના વિકાસ કાર્યો ચાલુ રાખવા ₹25.37 કરોડની અસ્થાયી ફાળવણી પણ કરવામાં આવી છે.
હાઈકોર્ટોમાં પણ ચિંતાજનક સ્થિતિ
માત્ર જિલ્લા અદાલતો જ નહીં પરંતુ દેશની હાઈકોર્ટોમાં પણ ન્યાયાધીશોની મોટી અછત જોવા મળી રહી છે. 1 જુલાઈ, 2026 સુધીના આંકડાઓ મુજબ દેશના તમામ હાઈકોર્ટોમાં કુલ 1,122 મંજૂર ન્યાયાધીશોના પદો છે. પરંતુ હાલમાં માત્ર 781 ન્યાયાધીશો જ કાર્યરત છે. એટલે કે 341 પદો ખાલી છે, જે કુલ મંજૂર પદોના 30.39 ટકા જેટલા થાય છે.
જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ હાઈકોર્ટ સૌથી વધુ પ્રભાવિત
હાઈકોર્ટોમાં સૌથી વધુ ખાલી જગ્યાનો દર જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ હાઈકોર્ટમાં નોંધાયો છે, જ્યાં 52 ટકા પદો ખાલી છે. ત્યારબાદ ઝારખંડ હાઈકોર્ટમાં 48 ટકા, ઓડિશા હાઈકોર્ટમાં 45.45 ટકા અને કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં 43.06 ટકા પદો હજુ ભરવાના બાકી છે. છત્તીસગઢ અને મણિપુર હાઈકોર્ટમાં પણ 40 ટકાથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ નોંધાઈ છે.
મોટા હાઈકોર્ટોમાં પણ નોંધપાત્ર અછત
દેશના સૌથી વ્યસ્ત હાઈકોર્ટોમાં ગણાતા અલ્હાબાદ અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં 32.50 ટકા અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં 32 ટકા પદો ખાલી છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં 34.62 ટકા, પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટમાં 35.29 ટકા તથા તેલંગાણા હાઈકોર્ટમાં 35.71 ટકા પદો હજુ સુધી ભરાયા નથી.
નિમણૂક પ્રક્રિયામાં વિલંબ મુખ્ય કારણ
સરકારે જણાવ્યું કે હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 217 અને 224 હેઠળ 1998માં નક્કી કરાયેલા મેમોરેન્ડમ ઑફ પ્રોસિજર (MoP) મુજબ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા અનુસાર સંબંધિત હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશે પદ ખાલી થવાના ઓછામાં ઓછા છ મહિના પહેલાં નવા ઉમેદવારોની ભલામણ કરવી જોઈએ. જોકે સરકારે સ્વીકાર્યું કે આ સમયમર્યાદાનું ભાગ્યે જ પાલન થાય છે, જેના કારણે લાંબા સમય સુધી પદો ખાલી રહે છે.
હાઈકોર્ટોમાં ખાલી ન્યાયાધીશોના પદો
| હાઈકોર્ટ | ખાલી જગ્યાનો દર |
|---|---|
| અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ | 32.50% |
| આંધ્ર પ્રદેશ હાઈકોર્ટ | 21.62% |
| બોમ્બે હાઈકોર્ટ | 20.21% |
| કલકત્તા હાઈકોર્ટ | 43.06% |
| છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટ | 40.91% |
| દિલ્હી હાઈકોર્ટ | 26.67% |
| ગૌહાટી હાઈકોર્ટ | 20% |
| ગુજરાત હાઈકોર્ટ | 34.62% |
| હિમાચલ પ્રદેશ હાઈકોર્ટ | 29.41% |
| જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ હાઈકોર્ટ | 52% |
| ઝારખંડ હાઈકોર્ટ | 48% |
| કર્ણાટક હાઈકોર્ટ | 22.58% |
| કેરળ હાઈકોર્ટ | 23.40% |
| મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટ | 30.19% |
| મદ્રાસ હાઈકોર્ટ | 32% |
| મણિપુર હાઈકોર્ટ | 40% |
| મેઘાલય હાઈકોર્ટ | 0% |
| ઓડિશા (ઓરિસ્સા) હાઈકોર્ટ | 45.45% |
| પટણા હાઈકોર્ટ | 16.98% |
| પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટ | 35.29% |
| રાજસ્થાન હાઈકોર્ટ | 22% |
| સિક્કિમ હાઈકોર્ટ | 33.33% |
| તેલંગાણા હાઈકોર્ટ | 35.71% |
| ત્રિપુરા હાઈકોર્ટ | 20% |
| ઉત્તરાખંડ હાઈકોર્ટ | 27.27% |
ન્યાયિક વિલંબની સમસ્યા વધુ ગંભીર બનવાની આશંકા
ન્યાયાધીશોની અછત સીધી રીતે કેસોના ઝડપી નિકાલને અસર કરે છે. દેશની અદાલતોમાં પહેલેથી જ કરોડો કેસો પેન્ડિંગ છે. આવી સ્થિતિમાં જિલ્લા અદાલતો અને હાઈકોર્ટોમાં મોટી સંખ્યામાં પદો ખાલી રહેતા સામાન્ય નાગરિકોને સમયસર ન્યાય મેળવવામાં વધુ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર નવી અદાલતો કે માળખાકીય સુવિધાઓ પૂરતી નથી, પરંતુ સમયસર ન્યાયાધીશોની નિમણૂક પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ઝડપી નિમણૂક અને સુધારાની જરૂરિયાત
ન્યાયિક વ્યવસ્થાની કાર્યક્ષમતા જાળવવા માટે નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી ખાલી પડેલા પદો ઝડપથી ભરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. સમયસર નિમણૂક, આધુનિક અદાલતી માળખું, ડિજિટલ ન્યાયિક વ્યવસ્થા અને પારદર્શક ભરતી પ્રક્રિયા દ્વારા જ ન્યાયિક વિલંબ ઘટાડીને નાગરિકોને ઝડપી અને અસરકારક ન્યાય ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય તેવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
