Parliament Monsoon Session: સંસદનું ચોમાસુ સત્ર 13 ઑગસ્ટના રોજ અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગિત કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ત્યારથી 32 દિવસ વીતી ગયા હોવા છતાં લોકસભા અને રાજ્યસભાનું ઔપચારિક સમાપન કરવામાં આવ્યું નથી. સામાન્ય રીતે સત્રને અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગિત કર્યા બાદ થોડા દિવસોમાં તેનું સમાપન કરવામાં આવે છે. આ વખતે થયેલા અસામાન્ય વિલંબને લઈને વિપક્ષે કેન્દ્ર સરકારની કામગીરી અને તેના રાજકીય હેતુ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
સમાપન અને સ્થગન વચ્ચેનો તફાવત
સંસદના સત્રનું સમાપન એટલે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સત્રને ઔપચારિક રીતે પૂર્ણ કરવાની પ્રક્રિયા. બીજી તરફ, સ્થગન એટલે ગૃહની કાર્યવાહી થોડા સમય માટે અટકાવવી. જ્યારે ગૃહને અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને Adjournment sine die કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે આગામી બેઠકની ચોક્કસ તારીખ નક્કી કર્યા વિના ગૃહની કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવામાં આવી છે.
પૂર્વ લોકસભા મહાસચિવ PDT આચાર્યના જણાવ્યા અનુસાર ગૃહનું સમાપન કરવું સરકારનો વિશેષાધિકાર છે. સરકાર નક્કી કરે છે કે સત્રનું સમાપન ક્યારે કરવું. તેમણે કહ્યું કે સામાન્ય રીતે અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગિત કર્યા બાદ એક સપ્તાહની અંદર સમાપન કરવાની પરંપરા રહી છે. તેથી વર્તમાન 32 દિવસનો વિલંબ સામાન્ય પ્રક્રિયા કરતાં અલગ છે.
બંધારણમાં શું જોગવાઈ છે?
બંધારણના અનુચ્છેદ 85(1) મુજબ રાષ્ટ્રપતિ સમયાંતરે સંસદના બંને ગૃહોને બેઠક માટે બોલાવે છે અને બે સત્રો વચ્ચે છ મહિનાથી વધુનું અંતર ન રહેવું જોઈએ. અનુચ્છેદ 85(2) હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ બંને ગૃહો અથવા કોઈ એક ગૃહનું સમાપન કરી શકે છે અને લોકસભાને વિસર્જિત પણ કરી શકે છે.
રાજ્યસભા લોકસભાની જેમ વિસર્જિત થતી નથી. ‘Rajya Sabha at Work’ નામની સત્તાવાર નિયમપુસ્તિકા અનુસાર રાજ્યસભાનું સત્ર રાષ્ટ્રપતિના સમન્સમાં જણાવેલી તારીખથી શરૂ થાય છે અને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ગૃહનું સમાપન કરવામાં આવે ત્યારે પૂર્ણ થાય છે.
આ નિયમપુસ્તિકા મુજબ અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગન અને સમાપન વચ્ચેનો સમય સામાન્ય રીતે 2થી 10 દિવસનો હોય છે. કેટલાક પ્રસંગોએ બંને પ્રક્રિયા એક જ દિવસે અથવા બીજા દિવસે પણ થઈ છે, જ્યારે કેટલાક કિસ્સાઓમાં લાંબો સમય પણ રહ્યો છે. બંને ગૃહોનું સમાપન એકસાથે કરવું પણ ફરજિયાત નથી.
સમાપન ન થાય તો સરકારની સત્તા પર અસર
સંસદના બંને ગૃહોનું સમાપન ન થયું હોય તો સરકાર વટહુકમ જાહેર કરી શકતી નથી. બંધારણના અનુચ્છેદ 123 મુજબ વટહુકમ ત્યારે જ જાહેર કરી શકાય જ્યારે સંસદના બંને ગૃહો સત્રમાં ન હોય.
આ ઉપરાંત બંધારણ સુધારા સાથે જોડાયેલા વિધેયકોને વટહુકમના માધ્યમથી લાગુ કરી શકાય નહીં. પરિસીમન જેવા બંધારણ સુધારા વિધેયક માટે અનુચ્છેદ 368 હેઠળ સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં વિધેયક રજૂ કરવું અને હાજર રહીને મતદાન કરનારા સભ્યોમાંથી ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ બહુમતીથી તેને પસાર કરાવવું જરૂરી છે.
પરિસીમન વિધેયકને લઈને વિપક્ષની શંકા
કૉંગ્રેસના સાંસદ અને રાજ્યસભામાં પક્ષના મુખ્ય વ્હિપ જયરામ રમેશે સંસદના સમાપનમાં થઈ રહેલા વિલંબને પરિસીમન વિધેયક સાથે જોડ્યો છે. તેમનો આરોપ છે કે સરકાર પોતાના સંખ્યાબળને વધુ મજબૂત કરવાની કોશિશ કરી રહી છે, જેથી અગાઉ પસાર ન થઈ શકેલું વિધેયક ફરીથી રજૂ કરી શકાય.
તેમણે 2015ના ચોમાસુ સત્રનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. તે સમયે અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગન અને સમાપન વચ્ચે 28 દિવસનું અંતર રહ્યું હતું. લલિત મોદી મામલે સત્રમાં ભારે હોબાળો થયો હતો અને સરકાર GST વિધેયકો પસાર કરાવવા માટે રાજ્યસભામાં જરૂરી બે-તૃતીયાંશ બહુમતી મેળવવામાં મુશ્કેલીમાં હતી. અંતે સરકારને વિપક્ષ સાથે વાતચીત કરીને વિધેયકો આગળ વધારવા પડ્યા હતા.
એપ્રિલના વિશેષ સત્રમાં વિધેયક અટક્યું હતું
એપ્રિલના વિશેષ સત્ર દરમિયાન વિપક્ષની એકતાના કારણે સરકાર પરિસીમન સાથે જોડાયેલો બંધારણ સુધારા વિધેયક પસાર કરાવી શકી નહોતી. આ દરખાસ્તમાં મહિલાઓ માટેના અનામતને અમલમાં મૂકવા માટે લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા વધારીને 850 કરવાની જોગવાઈ હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. તે મોદી સરકાર માટે સંસદમાં બંધારણ સુધારો પસાર કરાવવામાં પ્રથમ નિષ્ફળતા હતી.
ત્યારબાદ તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી અને શિવસેના (UBT)માં થયેલા પક્ષપલટાથી BJPના નેતૃત્વ હેઠળના NDAનું સંખ્યાબળ વધ્યું હતું. તેથી સરકાર ફરીથી આ વિધેયક લાવશે તેવી અટકળો વધી હતી.
જયરામ રમેશે X પર સરકાર પર આ મુદ્દે દબાણ બનાવવા માટે સંસદનું સત્ર ઔપચારિક રીતે પૂર્ણ ન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો. તેમણે સવાલ કર્યો કે સરકાર ક્યારે સ્વીકારશે કે વિપક્ષને ધમકાવવાની અને દબાણ બનાવવાની તેની રાજનીતિની મર્યાદા આવી ગઈ છે.
TMCનો પણ સરકાર પર આરોપ
11 સપ્ટેમ્બરે તૃણમૂલ કૉંગ્રેસના સાંસદ સાગરિકા ઘોષે પણ કહ્યું કે સરકાર પાસે હજુ જરૂરી સંખ્યાબળ નથી. તેમણે સંસદનું સમાપન ન થવાને ‘ચાલાકીભર્યું’ પગલું ગણાવ્યું અને આરોપ મૂક્યો કે પરિસીમન વિધેયક પસાર કરાવવા માટે સરકાર બે-તૃતીયાંશ બહુમતી એકત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે સામાન્ય રીતે થોડા દિવસોમાં પૂર્ણ થતી પ્રક્રિયામાં આટલો લાંબો વિલંબ કેમ થઈ રહ્યો છે? શું સરકાર ખરેખર પરિસીમન વિધેયક ફરીથી રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે, અથવા સમાપનને લઈને કોઈ અન્ય સંસદીય કારણ છે? સરકાર તરફથી આ વિલંબ અંગે સ્પષ્ટતા થવી આગામી દિવસોમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
