UP Political Advertising: ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને ગુજરાત સહિત અનેક રાજ્યોમાં 2027માં વિધાનસભા ચૂંટણી યોજાવાની છે, પરંતુ ચૂંટણીની સત્તાવાર પ્રક્રિયા શરૂ થાય તે પહેલાં જ સોશિયલ મીડિયા પર રાજકીય પ્રચાર તેજ બની ગયો છે. ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશના મતદારોને લક્ષ્ય બનાવીને મોટી સંખ્યામાં રાજકીય જાહેરાતો ચલાવવામાં આવી રહી છે.

વિશ્લેષણ મુજબ Metaની Ad Libraryમાં 4 ઑગસ્ટથી 4 સપ્ટેમ્બર વચ્ચે ઉત્તર પ્રદેશમાં BJP અને મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથના કામકાજને પ્રોત્સાહન આપતી અથવા વિપક્ષ પર હુમલો કરતી જાહેરાતો ચલાવતા પેજોએ લગભગ 15 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. Metaની Ad Library રાજકીય અને સામાજિક મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલી જાહેરાતોનો જાહેર રેકોર્ડ છે.

પાર્ટીનું નામ નહીં, પરંતુ BJP તરફી પ્રચાર

આ જાહેરાતો ચલાવતા પેજોમાંથી કોઈએ સત્તાવાર રીતે પોતાને કોઈ રાજકીય પક્ષ સાથે જોડાયેલા હોવાનું જાહેર કર્યું નથી. જોકે તેમની સામગ્રીમાં BJP સરકારની પ્રશંસા અને વિપક્ષની ટીકા જોવા મળે છે. ‘Nonstop UP’એ રાજ્ય સરકારના કામકાજ અને ઉપલબ્ધિઓના પ્રચાર માટે લગભગ 7.2 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા.

‘Yaad Rakhega UP’એ સમાજવાદી પાર્ટીના પ્રમુખ અને પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અખિલેશ યાદવને નિશાન બનાવીને લગભગ 200 જાહેરાતો ચલાવી હતી અને તેના માટે લગભગ 5.63 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. ‘Bharat Todo Gang’એ કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી પર હિંદુ ઓળખના મુદ્દે હુમલો કરતી જાહેરાતો માટે લગભગ 1.53 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા.

આ પેજ કોણ ચલાવે છે તે સ્પષ્ટ નથી. Meta દરેક રાજકીય જાહેરાતમાં ‘paid for by’ ડિસ્ક્લેમર દ્વારા જાહેરાતનો ખર્ચ કોણે કર્યો તેની માહિતી આપવાનું કહે છે, પરંતુ અહીં આ જગ્યાએ માત્ર પેજનું નામ જ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

વેબસાઇટ હોવા છતાં માલિકીની માહિતી ગાયબ

‘Nonstop UP’ અને ‘Yaad Rakhega UP’ બંનેની પોતાની વેબસાઇટ છે, પરંતુ તેમાં માલિક અથવા સંચાલક વ્યક્તિનું નામ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. કોઈ રાજકીય પક્ષે પણ જાહેરમાં આ પેજોની જવાબદારી સ્વીકારી નથી. ઉપલબ્ધ રેકોર્ડમાં પણ તેમને કોઈ ઉમેદવાર, ચૂંટણી એજન્સી અથવા પાર્ટી કાર્યાલય સાથે સીધા જોડતી માહિતી જોવા મળતી નથી.

સમાજવાદી પાર્ટીના પ્રવક્તા નાવેદ સિદ્દીકીએ ‘Bharat Todo Gang’ અને ‘Yaad Rakhega UP’ સહિતના પેજોને BJP માટે કામ કરતા સરોગેટ પેજ ગણાવ્યા છે. જોકે BJPના ઉત્તર પ્રદેશ સોશિયલ મીડિયા પ્રમુખ હિમાંશુ રાજે આ આરોપ ફગાવી દીધો છે અને કહ્યું છે કે પાર્ટી કોઈ ત્રીજા પક્ષના પેજને નિયંત્રિત કરતી નથી.

‘Nonstop UP’માં યોગી સરકારની ઉપલબ્ધિઓનો પ્રચાર

‘Nonstop UP’ની જાહેરાતોમાં 2017 પહેલાંના ઉત્તર પ્રદેશ અને આજના રાજ્યની સરખામણી કરવામાં આવે છે. જૂની તસવીરોમાં હાથથી ચલાવતા પંખા, વીજ કાપ અને ખરાબ રસ્તાઓ દર્શાવવામાં આવે છે, જ્યારે આજના UP માટે 24 કલાક વીજળી અને એક્સપ્રેસવેની તસવીરો બતાવવામાં આવે છે.

જાહેરાતોમાં નવ વર્ષમાં 9 લાખ સરકારી નોકરીઓ આપવામાં આવી હોવાનો અને રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા 13 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધીને 30 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. કેટલીક જાહેરાતોમાં કાયદો અને વ્યવસ્થામાં સુધારાનો શ્રેય યોગી સરકારને આપવામાં આવે છે અને બુલડોઝરને માફિયાઓ સામેની કાર્યવાહીનું પ્રતીક બનાવીને રજૂ કરવામાં આવે છે. અયોધ્યા, મથુરા અને કાશીની મંદિર અર્થવ્યવસ્થાનો પણ પ્રચાર કરવામાં આવે છે. #YogiAdityanath, #BulldozerBaba અને “BJP Modi Yogi” જેવા હેશટેગનો ઉપયોગ થાય છે.

અખિલેશ યાદવ અને વિપક્ષ પર હુમલાનો અલગ મોરચો

‘Yaad Rakhega UP’ની જાહેરાતોમાં 2017 પહેલાંની સમાજવાદી પાર્ટીની સરકારને ભય, રમખાણો અને માફિયાના શાસન સાથે જોડવામાં આવે છે. તેમાં 2013ના મુઝફ્ફરનગર રમખાણો અને ગેંગસ્ટર-રાજકારણી અતીક અહેમદનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.

અખિલેશ યાદવના 2012થી 2017ના કાર્યકાળની મફત લેપટોપ યોજના અંગે કૌભાંડના આરોપો મૂકવામાં આવે છે અને મહિલાઓની સુરક્ષાને લઈને પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવે છે. યાદવને ‘ટિપ્પુ’ અને સમાજવાદી પાર્ટીના કાર્યકરોને ‘લાલ ટોપીવાળા લૂંટારુઓ’ કહેવામાં આવે છે. એક જાહેરાતમાં લોકોને UPને ફરી ‘કુશાસન’ના સમયગાળામાં જવાથી બચાવવાની અપીલ કરવામાં આવે છે.

બીજી તરફ ‘Bharat Todo Gang’ માત્ર UPના રાજકીય વિરોધીઓ સુધી સીમિત નથી. તેની જાહેરાતોમાં કોંગ્રેસને ‘Muslim League 2.0’ કહેવામાં આવે છે અને કોંગ્રેસ ‘વંદે માતરમથી નફરત કેમ કરે છે’ એવો સવાલ કરવામાં આવે છે. AAPને દિલ્હી રમખાણોના એક પૂર્વ નગરસેવકના કેસ તેમજ પંજાબના મુદ્દે નિશાન બનાવવામાં આવે છે. જાહેરાતોના અંતે લોકોને કમેન્ટ કરવા માટે કહેવામાં આવે છે, જેથી સોશિયલ મીડિયા પર વધુ ભાગીદારી અને પહોંચ ઊભી થાય.

વિપક્ષના જાહેરાત ખર્ચમાં મોટું અંતર

આ સમયગાળામાં સમાજવાદી પાર્ટી અને કોંગ્રેસ તરફી પેજોએ મળીને 2,000 રૂપિયાથી પણ ઓછો ખર્ચ કર્યો હતો. SPનું પેજ લગભગ 1,700 રૂપિયાના ખર્ચ સાથે એક વખત અને કોંગ્રેસનું પેજ 100 રૂપિયાના ખર્ચ સાથે એક વખત જોવા મળ્યું. BSP અને AAPના પેજો આ રેકોર્ડમાં જોવા મળ્યા નથી.

જર્નાલિસ્ટ અને ‘H-Pop: The Secretive World of Hindutva Pop Stars’ના લેખક કુણાલ પુરોહિતના મતે આવી પ્રોક્સી જાહેરાતો ભારતીય ચૂંટણીમાં વારંવાર જોવા મળતી પદ્ધતિ છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, પક્ષો પોતાના નામે ન કહી શકે તેવી ધ્રુવીકરણકારી વાતોને આવા પેજો દ્વારા આગળ ધપાવવામાં આવે છે.

ચૂંટણી ખર્ચની મર્યાદા પહેલાં સોશિયલ મીડિયા પ્રચાર

હાલ આ સત્તાવાર ચૂંટણી પ્રચારનો સમયગાળો નથી, તેથી ચૂંટણી ખર્ચની મર્યાદા પણ લાગુ નથી. પરિણામે આવા પેજો દ્વારા કરવામાં આવતા ખર્ચનો સીધો હિસાબ કોઈ ઉમેદવાર અથવા પક્ષના ચૂંટણી ખર્ચમાં જતો હોવાનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.

આ જ સમયગાળામાં સરકારી યોજનાઓના પ્રચાર સાથે જોડાયેલા પેજોએ પણ લગભગ 3.7 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. તેમાં કેન્દ્ર સરકારની Central Bureau of Communication (CBC) દ્વારા લગભગ 2.36 લાખ રૂપિયા અને રાજ્યની ‘CM Yuva’ તથા ‘Directorate’ સંબંધિત પેજો દ્વારા લગભગ 1.3 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ સામેલ હતો. NDAના સહયોગી રાષ્ટ્રીય લોકદળના એક પેજે પણ લગભગ 99,000 રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા.

કુલ 1.36 કરોડના ખર્ચમાં 10 પેજનો મોટો હિસ્સો

વિશ્લેષણમાં ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજકીય અને મુદ્દા આધારિત જાહેરાતોનો કુલ ખર્ચ લગભગ 1.36 કરોડ રૂપિયા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં સૌથી વધુ ખર્ચ કરનાર Inpix-Appએ લગભગ 15.7 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા, જે કુલ ખર્ચનો આશરે દસમો ભાગ છે. આ એપ Inshorts દ્વારા બનાવવામાં આવી છે અને તેમાં લોકો તૈયાર કાર્ડમાં પોતાનું નામ-ફોટો ઉમેરી શકે છે. તહેવારો, શુભેચ્છા સંદેશો અને નેતાઓના કોટ્સ સહિતની સામગ્રી માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે.

School of Politics, Political Academy Private Limited અને Postly જેવા ત્રણ જોડાયેલા જાહેરાતદાતાઓએ ‘Post Share’, ‘Share Post’, ‘Post Karo’ અને ‘PostKaro’ નામના સમાન પ્રકારના અનેક પેજ માટે મળીને લગભગ 12.4 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. આ જાહેરાતો કોના પક્ષમાં છે તે રેકોર્ડ પરથી સ્પષ્ટ નથી.

કુલ ખર્ચમાં 10 પેજનો હિસ્સો લગભગ 40 ટકા અને 50 પેજનો હિસ્સો લગભગ 58 ટકા હતો, જ્યારે આશરે 1,260 એન્ટ્રીમાં ખર્ચ માત્ર 100 રૂપિયાના સ્તરે હતો. આ સાથે જાતિ આધારિત પ્રચારના સંકેતો પણ જોવા મળ્યા. હિન્દી નામ ધરાવતા 133 પેજોએ મળીને લગભગ 4.85 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. તેમાં ‘Pasi Ekta’ નામનું પેજ પણ સામેલ હતું, જેના ડિસ્ક્લેમરમાં “Jai Pasi Samaj” લખવામાં આવ્યું હતું.

આ આંકડા માત્ર એક મહિનાની સ્થિતિ દર્શાવે છે, પરંતુ 2027ની ચૂંટણી પહેલાં સોશિયલ મીડિયા પર રાજકીય સંદેશા, સરોગેટ પેજ અને જાહેરાતોના વધતા પ્રભાવ અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે. ખાસ કરીને જ્યારે જાહેરાતદાતા અને રાજકીય પક્ષ વચ્ચેનો સીધો સંબંધ સ્પષ્ટ ન હોય, ત્યારે ચૂંટણી પ્રચારમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી કેવી રીતે સુનિશ્ચિત થશે તે મહત્વનો મુદ્દો બની રહે છે.