Academic Freedom in India: ભારત સહિત વિશ્વના ઓછામાં ઓછા પાંચ દેશોમાં વિદ્યાર્થીઓની અભિવ્યક્તિ સામે પોલીસ અને સુરક્ષા દળોની હિંસક કાર્યવાહી નોંધાઈ છે. આ ઘટનાઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા સમુદાયો પર થયેલા કુલ 382 હુમલાઓમાં સામેલ છે. આ હુમલાઓ 59 દેશો અને વિસ્તારોમાં 1 જુલાઈ 2025થી 30 જૂન 2026 વચ્ચે નોંધાયા હતા.
સ્કૉલર્સ ઍટ રિસ્ક (SAR)ના અકાદમિક ફ્રીડમ મૉનિટરિંગ પ્રોજેક્ટના વાર્ષિક અહેવાલ ‘ફ્રી ટુ થિંક 2026’માં આ વિગતો સામે આવી છે. 15 સપ્ટેમ્બરે જાહેર થયેલા અહેવાલમાં સરકારી દમન અને યુનિવર્સિટીઓની સ્વાયત્તતામાં વધતો બાહ્ય હસ્તક્ષેપ વિશ્વભરમાં અકાદમિક સ્વતંત્રતામાં ઘટાડાના મુખ્ય કારણો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
અકાદમિક સ્વતંત્રતા પર વધતું દબાણ
યુનાઇટેડ નેશન્સ હ્યુમન રાઇટ્સ કાઉન્સિલના OHCHR મુજબ અકાદમિક સ્વતંત્રતામાં સંશોધન, શિક્ષણ, અધ્યયન અને વિચારવિમર્શ દ્વારા જ્ઞાન તથા વિચારો પ્રાપ્ત કરવા, વિકસાવવા અને વહેંચવાનો અધિકાર સામેલ છે. ગયા વર્ષે 7 જુલાઈએ OHCHRએ શિક્ષણના અધિકાર અંગે ઠરાવ પસાર કરીને રાજ્યો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, શિક્ષકો અને કર્મચારીઓને સંશોધન તથા ચર્ચા માટે સુરક્ષિત અને સર્વસમાવેશક વાતાવરણ ઊભું કરવાની જવાબદારી પર ભાર મૂક્યો હતો.
પરંતુ SARના આંકડા દર્શાવે છે કે એક ડઝનથી વધુ દેશોમાં વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષણવિદોએ અકાદમિક સ્વતંત્રતા, અભિવ્યક્તિ અને સંગઠન બનાવવાના અધિકારોનો ઉપયોગ કરવા બદલ હિંસા અને દમનનો સામનો કર્યો.
16 દેશોમાં યુનિવર્સિટી પરિસરોને હિંસક હુમલા, બળજબરીપૂર્વક પ્રવેશ, કબજો અથવા હુમલાની ધમકીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. આઠ દેશોમાં યુનિવર્સિટીઓની સંસ્થાકીય સ્વાયત્તતા ઘટી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. તેમાં વહીવટ, અભ્યાસક્રમ, નિમણૂક અને પ્રવેશ પ્રક્રિયામાં બાહ્ય હસ્તક્ષેપનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતમાં અકાદમિક સ્વતંત્રતાનો સ્કોર ઘટ્યો
અહેવાલ મુજબ ભારતમાં કેન્દ્ર સરકાર ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્ર પર પોતાનો પ્રભાવ વધારી રહી છે. યુનિવર્સિટી વહીવટ, નેતૃત્વની નિમણૂકો અને અકાદમિક પ્રાથમિકતાઓમાં હસ્તક્ષેપના આરોપો વચ્ચે 2026માં ભારતનો અકાદમિક ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ (AFI) સ્કોર 0.14 રહ્યો છે. ભારતને ‘ગંભીર રીતે પ્રતિબંધિત’ શ્રેણીમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. 2024માં ભારતનો AFI સ્કોર 0.16 હતો.
SARના જણાવ્યા મુજબ યુનિવર્સિટીઓમાં ચર્ચા અને વિચારવિમર્શને મર્યાદિત કરતા પગલાંમાં શિક્ષકોને બરતરફ કરવા, અકાદમિક કાર્યક્રમો રદ કરવા અને વિદ્યાર્થીઓની અભિવ્યક્તિ પર પ્રતિબંધ મૂકતી નીતિઓનો સમાવેશ થાય છે. વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ અને પોલીસ વચ્ચે હિંસાની ઘટનાઓનો પણ અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે.
SARએ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC)ને ઉચ્ચ શિક્ષણ પર સરકારના પ્રભાવના મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ તરીકે ગણાવ્યું છે અને UGCની કેટલીક નીતિઓ અંગે એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે તેનાથી સરકારી નિયંત્રણ વધી શકે છે.
યુનિવર્સિટીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ સાથે જોડાયેલા કિસ્સા
અહેવાલમાં માર્ચમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા એક આદેશનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ન્યાયતંત્રમાં ‘ભ્રષ્ટાચાર’ અંગે NCERTના પાઠ્યપુસ્તકના અધ્યાય પર કામ કરનારા ત્રણ શિક્ષણવિદો સામે ‘આજીવન પ્રતિબંધ’નો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. જોકે, બાદમાં અદાલતે આ આદેશ પાછો ખેંચી લીધો હતો.
જમ્મુ-કાશ્મીર સરકાર દ્વારા 25 પુસ્તકોના વેચાણ, વિતરણ અને કબજા પર મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધનો પણ અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે. દિલ્હી યુનિવર્સિટી, બનારસ યુનિવર્સિટી અને મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં કાર્યક્રમો રદ થવા તથા TISS અને જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયામાં વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનો દરમિયાન અધિકારીઓના દબાણની ઘટનાઓ પણ નોંધાઈ છે.
અહેવાલમાં ABVP, AISA અને NSUI સાથે જોડાયેલા વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે રાજકીય આધારિત અથડામણોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
વિશ્વના અન્ય દેશોમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક
ફ્રી ટુ થિંક 2026 મુજબ લોકશાહી દેશોમાં પણ ઉચ્ચ શિક્ષણને અસર કરતી કેટલીક નીતિઓ અને કાયદાઓ વધુ નિયંત્રણકારી બની રહ્યા છે. અમેરિકામાં સરકાર સાથે અસંમતિ અને તેને નાપસંદ એવા ભાષણો સામે કાર્યવાહી વધવાનો અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે. અભ્યાસક્રમો પર નિયંત્રણ, વૈચારિક આધારિત ફંડિંગમાં ઘટાડો, સંશોધનમાં હસ્તક્ષેપ અને યુનિવર્સિટી સંચાલનમાં રાજકીય સમર્થકોની નિમણૂક જેવા મુદ્દાઓ પણ સામે આવ્યા છે.
અમેરિકાનો AFI સ્કોર 2019માં 0.8થી વધુ હતો અને તેને ‘સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર’ માનવામાં આવતું હતું. પરંતુ 2025 સુધીમાં તે ઘટીને 0.4 થયો, જેને ‘મધ્યમ રીતે પ્રતિબંધિત’ શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યો.
ઈરાનમાં વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનો સામે હિંસક કાર્યવાહી, ધરપકડ અને અટકાયતના કિસ્સાઓ નોંધાયા છે. અફઘાનિસ્તાનમાં 2022થી અકાદમિક સ્વતંત્રતાનો દરજ્જો ‘સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત’ રહ્યો છે. ચીન, રશિયા અને ઝિમ્બાબ્વેમાં પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ તથા સંશોધન અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પર નિયંત્રણના કિસ્સાઓ પણ નોંધાયા છે.
કેટલાક દેશોમાં સુધારાની આશા
અહેવાલમાં બ્રાઝિલ, બાંગ્લાદેશ, હંગેરી અને વેનેઝુએલામાં અકાદમિક સ્વતંત્રતામાં સુધારાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. બાંગ્લાદેશનો AFI સ્કોર 2023ના 0.13થી વધીને 2025માં 0.52 થયો, જ્યારે બ્રાઝિલમાં 2025 સુધી સ્કોર 0.85 થયો અને તેને ‘સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર’ શ્રેણીમાં સ્થાન મળ્યું.
SARના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ યુનિવર્સિટીઓ લોકશાહી સમાજમાં વિવેચનાત્મક વિચારસરણી વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી સરકારો દ્વારા અસંમતિ અને સ્વતંત્ર સંશોધન પર નિયંત્રણ વધે ત્યારે શિક્ષણવિદો અને વિદ્યાર્થીઓની સ્વતંત્રતા પર સીધી અસર પડે છે.
SARએ સરકારો, યુનિવર્સિટીઓ અને નાગરિક સમાજને અકાદમિક સ્વતંત્રતાની રક્ષા માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવા અપીલ કરી છે. સંસ્થાએ ભાર મૂક્યો છે કે સંશોધન અને અભિવ્યક્તિને હિંસા કે દબાણથી મર્યાદિત ન કરવી જોઈએ અને વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષણવિદો તથા સંસ્થાઓને સુરક્ષિત વાતાવરણ મળવું જોઈએ.
