Teacher Shortage India: દર વર્ષે 5 ઓક્ટોબરે વિશ્વભરમાં વિશ્વ શિક્ષક દિવસ એટલે કે World Teachers’ Day ઉજવવામાં આવે છે. શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં શિક્ષકોના યોગદાનને સન્માન આપવા અને શિક્ષકોની ભૂમિકા અંગે જાગૃતિ વધારવા માટે આ દિવસ મહત્વપૂર્ણ છે. UNESCO દ્વારા વર્ષ 1994થી વિશ્વ શિક્ષક દિવસની ઉજવણી શરૂ કરવામાં આવી હતી. જોકે શિક્ષકોના સન્માન સાથે ભારતમાં શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા અને ખાલી જગ્યાઓનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવે છે.
ભારતમાં 11.16 લાખથી વધુ શિક્ષક પદ ખાલી
ભારતમાં સ્કૂલ શિક્ષણ ક્ષેત્રે શિક્ષકોની અછત હજુ પણ મોટો મુદ્દો છે. UNESCOના આંકડા અનુસાર દેશમાં સ્કૂલોમાં 11.16 લાખથી વધુ શિક્ષક પદ ખાલી છે. આ ખાલી જગ્યાઓમાંથી 69 ટકા પદ ગ્રામ્ય વિસ્તારોની સ્કૂલોમાં હોવાનું જણાવાયું છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે શહેરી વિસ્તારોની સરખામણીએ ગ્રામ્ય શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા વધુ પડકારરૂપ બની રહી છે.
કેન્દ્રીય વિદ્યાલયોમાં પણ આશરે સાડા 8 હજાર શિક્ષક પદ ખાલી હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે નવોદય વિદ્યાલયોમાં 24.8 ટકા પદ ખાલી છે. શિક્ષકોની સૌથી વધુ અછત ધરાવતા રાજ્યોમાં ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન અને કર્ણાટકનો સમાવેશ થાય છે.
શિક્ષકોની સંખ્યા વધી, પરંતુ ખાલી જગ્યાઓ હજુ યથાવત
શિક્ષકોની અછત વચ્ચે દેશમાં કુલ શિક્ષકોની સંખ્યામાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વધારો થયો છે. શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ પ્રાથમિક અને માધ્યમિક સ્તરે મંજૂર પદોની સરખામણીમાં ખાલી જગ્યાનો દર 2021-22માં 19.69 ટકા હતો, જે 2022-23માં ઘટીને 15.17 ટકા થયો હતો.
UDISE+ 2025-26ના આંકડા મુજબ 2022-23થી શિક્ષકોની સંખ્યા સતત વધી છે. ચાર વર્ષમાં કુલ શિક્ષકોની સંખ્યામાં 8.3 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. 2025-26માં દેશમાં પ્રથમ વખત શિક્ષકોની કુલ સંખ્યા 1 કરોડને પાર પહોંચી છે.
2022-23માં દેશમાં 94,83,294 શિક્ષકો હતા. 2023-24માં આ સંખ્યા વધીને 98,07,600 થઈ હતી. 2024-25માં 1,01,22,420 અને 2025-26માં 1,02,73,020 શિક્ષકો નોંધાયા છે.
1 લાખથી વધુ સ્કૂલ માત્ર એક શિક્ષકના ભરોસે
શિક્ષકોની કુલ સંખ્યા વધવા છતાં દેશની એક મોટી સંખ્યામાં સ્કૂલો હજુ પણ માત્ર એક શિક્ષકના ભરોસે ચાલી રહી છે. UDISE+ 2025-26 મુજબ ભારતમાં તમામ પ્રકારના સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ હેઠળ 1,00,843 એવી સ્કૂલ હતી જ્યાં માત્ર એક શિક્ષક કાર્યરત હતો.
આ સંખ્યા અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ લગભગ 3 ટકા ઘટી છે, છતાં દેશની સ્કૂલ શિક્ષણ વ્યવસ્થા માટે આ મોટો પડકાર છે. ચાર વર્ષ પહેલાં એટલે કે 2022-23માં ભારતમાં 1,18,190 સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ હતી. 2023-24માં આ સંખ્યા 1,10,971 અને 2024-25માં 1,04,125 થઈ હતી. 2025-26માં તે ઘટીને 1,00,843 રહી છે.
આ રીતે 2022-23થી 2025-26 દરમિયાન સિંગલ-ટીચર સ્કૂલની સંખ્યામાં 17,347નો ઘટાડો થયો છે, જે લગભગ 15 ટકાનો ઘટાડો છે.
આંધ્ર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ
રાજ્યવાર આંકડા જોઈએ તો 2025-26માં આંધ્ર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 16,357 સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ હતી. ત્યારબાદ ઝારખંડમાં 9,827, મહારાષ્ટ્રમાં 9,269, કર્ણાટકમાં 8,042, ઉત્તર પ્રદેશમાં 7,874, રાજસ્થાનમાં 7,200 અને પશ્ચિમ બંગાળમાં 6,769 સ્કૂલ હતી.
તેલંગાણામાં 4,793, તમિલનાડુમાં 3,957, આસામમાં 3,159, હિમાચલ પ્રદેશમાં 3,128 અને ઉત્તરાખંડમાં 2,655 સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ નોંધાઈ હતી. છત્તીસગઢમાં 2,461, ગુજરાતમાં 2,335, મધ્ય પ્રદેશમાં 2,269, બિહારમાં 2,006, પંજાબમાં 1,749, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં 1,544, ઓડિશામાં 1,458 અને હરિયાણામાં 1,278 સ્કૂલ માત્ર એક શિક્ષકના ભરોસે હતી.
વિદ્યાર્થી-શિક્ષક અનુપાતમાં પણ સુધારો
નવીનતમ UDISE+ રિપોર્ટમાં વિવિધ શૈક્ષણિક સ્તરે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક અનુપાતમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. 2025-26માં રાષ્ટ્રીય સ્તરે પાયાના સ્તરે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક અનુપાત 10, પ્રારંભિક સ્તરે 12, મધ્ય સ્તરે 17 અને માધ્યમિક સ્તરે 21 રહ્યો હતો.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે શિક્ષકોની કુલ સંખ્યામાં વધારો થયો છે અને કેટલાક સ્તરે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક અનુપાતમાં પણ સુધારો થયો છે. તેમ છતાં એક શિક્ષકવાળી સ્કૂલની સંખ્યા હજુ એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત પડકાર બની રહી છે, ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ માટે વિકલ્પરૂપ શૈક્ષણિક સુવિધાઓ મર્યાદિત હોય છે.
IIT, NIT અને IIITમાં પણ શિક્ષકોની અછત
શિક્ષકોની અછત માત્ર સ્કૂલ શિક્ષણ સુધી મર્યાદિત નથી. ઉચ્ચ શિક્ષણની કેન્દ્રીય સંસ્થાઓમાં પણ અનેક શિક્ષક પદ ખાલી છે. સંસદીય આંકડાઓ પર આધારિત SBI રિસર્ચના રિપોર્ટ અનુસાર ભારતની કેન્દ્રીય સંસ્થાઓમાં શિક્ષકોના આશરે 34 ટકા પદ ખાલી છે. તેમાં પ્રોફેસર સ્તરના 56.2 ટકા મંજૂર પદ ખાલી હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
સંસ્થાવાર ખાલી જગ્યાઓમાં IITમાં 39 ટકા, IIITમાં 54 ટકા અને NITમાં 29 ટકા પદ ખાલી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં પણ 33 ટકા શિક્ષક પદ ખાલી હોવાનું જણાવાયું છે.
ભરતીની જવાબદારી મુખ્યત્વે રાજ્યો પર
શિક્ષણ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ સરકારી સ્કૂલોમાં શિક્ષકોની ભરતી અને તૈનાતી મુખ્યત્વે રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રશાસનની જવાબદારી છે. મંજૂર પદો, કાર્યરત શિક્ષકો અને ખાલી જગ્યાઓનું સંચાલન પણ સંબંધિત રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા કરવામાં આવે છે.
વિશ્વ શિક્ષક દિવસના અવસરે શિક્ષકોની વધતી સંખ્યા એક સકારાત્મક આંકડો છે, પરંતુ 11.16 લાખથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ અને 1,00,843 સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ જેવા આંકડા એ પણ દર્શાવે છે કે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં માત્ર કુલ સંખ્યા વધારવી પૂરતી નથી. શિક્ષકોની યોગ્ય જગ્યાએ ભરતી, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં તૈનાતી અને દરેક સ્કૂલમાં પૂરતા શિક્ષકો ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પડકાર હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
