Modi Government Challenges: નરેન્દ્ર મોદી જાહેર હોદ્દા પર પોતાના 25 વર્ષ પૂર્ણ કરીને 26મા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યા છે ત્યારે તેમની રાજકીય સફર અને સરકારની કામગીરી અંગે ચર્ચા તેજ બની છે. તેમના સમર્થકો આ સમયગાળાની ઉજવણી કરી રહ્યા છે, જ્યારે મંત્રીમંડળે પણ તેમની પ્રશંસામાં પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો છે. બીજી તરફ, ટીકાકારો તેમના કાર્યકાળનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે. આ દરમિયાન મોદી સરકાર એકસાથે અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે, જે આગામી વર્ષોમાં મોટા રાજકીય સંકટનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે?

મોદીના કાર્યકાળના ત્રીજા વર્ષને લઈને પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. અગાઉના વિશ્લેષણમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે સત્તામાં રહેલા નેતાઓ માટે ત્રીજું વર્ષ ઘણી વખત મુશ્કેલ સાબિત થાય છે. આ તબક્કે પડકારો વધે છે, સરકારમાં થાક દેખાય છે અને રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ પણ ઊભરી શકે છે. જોકે, મોદીની પાર્ટીમાં આંતરિક રીતે તેમની સામે ખુલ્લો પડકાર ઊભો થાય તેવી સ્થિતિ અત્યાર સુધી જોવા મળી નથી. તેમ છતાં, સરકાર સામેના અન્ય રાજકીય, આર્થિક અને સંસ્થાકીય પડકારો વધુ સ્પષ્ટ બની રહ્યા છે.

મોદીની રાજકીય સફળતાનાં ત્રણ મુખ્ય આધાર કસોટી પર

મોદીની રાજકીય સફળતાને અત્યાર સુધી ત્રણ મુખ્ય આધાર સાથે જોડવામાં આવી છે. પ્રથમ, હિન્દુત્વ આધારિત રાષ્ટ્રવાદ; બીજું, સરકારી કલ્યાણ યોજનાઓનો વ્યાપ અને તેનો લાભ લોકો સુધી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા; અને ત્રીજું, રસ્તા, રેલવે સહિતના માળખાકીય વિકાસનાં દેખીતા કામો. આ સાથે સરકારની છબીને ભ્રષ્ટાચારથી દૂર અને નિર્ણાયક નેતૃત્વ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે.

પરંતુ હવે આ ત્રણેય આધાર અંગે સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. યુવાનોમાં અસંતોષ, આર્થિક ચિંતાઓ, ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે શંકા અને સરકારી સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા અંગેની ચર્ચા સરકાર માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. રાજકીય વિશ્લેષણ મુજબ, દરેક સમસ્યા અલગથી નાની લાગી શકે છે, પરંતુ અનેક નબળા સંકેતો એકસાથે આવે ત્યારે તે મોટા પરિવર્તનનું કારણ બની શકે છે. મેનેજમેન્ટ નિષ્ણાત સી.કે. પ્રહલાદે પણ 1995ના પોતાના લેખ ‘Weak Signals Versus Strong Paradigms’માં આ વિચાર રજૂ કર્યો હતો.

ચૂંટણી પંચ અને ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા અંગે સવાલો

સરકાર સામેના મુખ્ય પડકારોમાં ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતામાં ઘટાડો અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા અંગે વધતી શંકાઓનો સમાવેશ થાય છે. ચૂંટણી પંચની અંદર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના નિર્ણયો સામે બે ચૂંટણી કમિશનરોએ અસહમતિ દર્શાવી હોવાની બાબતે પણ ચર્ચા થઈ છે. આ ઘટનાએ સંસ્થાની આંતરિક કામગીરી અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઊભા કર્યા છે.

બીજી તરફ, સર્વોચ્ચ ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા અંગે પણ અલગ-અલગ પક્ષોમાં અસંતોષ જોવા મળે છે. એક માન્યતા એવી છે કે ન્યાયતંત્ર કાર્યપાલિકા સામે પૂરતી કડકાઈ દાખવતું નથી, જ્યારે અન્ય લોકો તેના કેટલાક નિર્ણયોને અસ્પષ્ટ અથવા વિસંગત ગણાવે છે. ‘SIR’ સંબંધિત મામલાઓમાં સુપ્રીમ કોર્ટની ભૂમિકા અને ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા પુનઃસ્થાપિત કરવાની જરૂરિયાત પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.

GDPના આંકડા, મોંઘવારી અને રૂપિયાની સ્થિતિ પડકારરૂપ

આર્થિક મોરચે પણ સરકાર સામે સવાલો છે. નિવૃત્ત અધિકારી સુભાષ ચંદ્ર ગર્ગે GDPના સરકારી આંકડાઓની વિશ્વસનીયતા અંગે ચર્ચા શરૂ કરી છે. આ મુદ્દો દેશના આર્થિક વિકાસના મૂલ્યાંકન માટે ઉપયોગમાં લેવાતા આંકડાઓની પારદર્શિતા અને વિશ્વસનીયતા સાથે જોડાયેલો છે.

તે ઉપરાંત, મોંઘવારી વધવાની આશંકા અને રૂપિયાની સ્થિતિ અંગેની ચિંતાઓ પણ મહત્વની છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકની આગાહીનો ઉલ્લેખ કરતાં વિશ્લેષણમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે મોંઘવારી ત્રણ વર્ષના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી શકે છે. બીજી તરફ, બેંકોએ થાપણો વધારવા માટે ખર્ચાળ પ્રયાસો કર્યા છે. આર્થિક પરિસ્થિતિ સામાન્ય નાગરિકોની બચત, ખર્ચ અને રોકાણના નિર્ણયોને અસર કરી શકે છે.

વિપક્ષની સક્રિયતા અને યુવાનોના અસંતોષથી સરકાર પર દબાણ

વિપક્ષી પક્ષો, ખાસ કરીને રાહુલ ગાંધી, દિલ્હીમાં સરકાર સામેના મુદ્દાઓને ચર્ચામાં લાવવામાં સફળ રહ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. અંગ્રેજી ટેલિવિઝન ચૅનલો અને હિન્દી અખબારોએ પણ આ મુદ્દાઓને વ્યાપક કવરેજ આપ્યું છે. તેમાં સરકારની નજીક માનવામાં આવતાં માધ્યમોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

યુવાનોમાં જોવા મળતો અસંતોષ પણ સરકાર માટે પડકારરૂપ બની શકે છે. ‘CJP’ નામના જૂથે NEET પરીક્ષાઓથી લઈને સરકારી શાળાઓની સ્થિતિ સુધીના મુદ્દાઓને ચર્ચામાં લાવ્યા હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે યુવાનોની ચિંતાઓ હવે માત્ર સોશિયલ મીડિયા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ શિક્ષણ અને જાહેર સેવાઓ જેવા મુદ્દાઓ પર પણ ધ્યાન ખેંચી રહી છે.

NDAના સહયોગીઓના નિવેદનોથી રાજકીય અસ્વસ્થતા

ગઠબંધનના રાજકારણમાં પણ કેટલાક સંકેતો જોવા મળી રહ્યા છે. ચિરાગ પાસવાને કાયદો અને વ્યવસ્થાના મુદ્દે બિહારની પોતાની જ ગઠબંધન સરકારની ટીકા કરી હતી. ઉત્તર પ્રદેશના સહયોગી ઓમ પ્રકાશ રાજભરે રાજ્યને નાનાં રાજ્યોમાં વહેંચવાના મુદ્દે વડા પ્રધાન સાથે થયેલી કથિત વાતચીતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ વિચારનો મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ વિરોધ કરતા રહ્યા છે.

આ નિવેદનો ગઠબંધનની અંદર અલગ-અલગ મુદ્દાઓ પર મતભેદ હોવાની ચર્ચાને વેગ આપે છે. જોકે, સહયોગી પક્ષોના આવા નિવેદનોને સીધા જ સરકાર સામેના મોટા બળવા તરીકે જોવાને બદલે તેમની રાજકીય સ્થિતિ અને મુદ્દાવાર અસહમતિના સંદર્ભમાં સમજવા જરૂરી છે.

સરકારના નિર્ણયોમાં વિલંબ અને મંત્રીમંડળની ખાલી જગ્યાઓ

મોદી સરકારની ઓળખ નિર્ણાયક સરકાર તરીકે રહી છે, પરંતુ કેટલાક મુદ્દાઓ પર નિર્ણય લેવામાં વિલંબ અંગે સવાલો ઊઠ્યા છે. ચૂંટણી ક્ષેત્રોના સીમાંકન અંગેની ચર્ચા, અનિશ્ચિત સમય માટે સ્થગિત કરાયેલા સંસદીય સત્રને બે મહિના બાદ પણ પૂર્ણ ન કરવું અને પ્રસ્તાવિત બંધારણીય સુધારાઓ માટે જરૂરી બહુમતી એકત્રિત કરવાની અનિશ્ચિતતા આ ચર્ચાનો ભાગ છે.

મંત્રીમંડળમાં ફેરફાર અને ખાલી જગ્યાઓ ભરવામાં થતા વિલંબનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. શિક્ષણ મંત્રાલય સહિત કેટલાક મંત્રાલયોમાં નિમણૂકો બાકી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ સરકારની વહીવટી તૈયારી અને નિર્ણય લેવાની ગતિ અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

શેરબજાર અને વિદેશ નીતિમાં વધતી અનિશ્ચિતતા

મોદી સરકારના ત્રીજા કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતીય શેરબજારના નબળા પ્રદર્શનનો પણ ઉલ્લેખ છે. તેની સામે અમેરિકા, યુરોપ, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ચીન અને પાકિસ્તાન સહિત અનેક દેશોનાં બજારોમાં તેજી જોવા મળી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. SIP મારફતે રોકાણ કરતી મધ્યમ વર્ગની મોટી સંખ્યામાં પરિવારોની બચત બજાર સાથે જોડાયેલી હોવાથી લાંબા ગાળાની નબળાઈ તેમની આર્થિક સ્થિતિને અસર કરી શકે છે.

વૈશ્વિક સ્તરે પણ ભારત માટે પડકારો વધ્યા હોવાનો અભિપ્રાય રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની નીતિઓ ભારતના વ્યૂહાત્મક વિકલ્પોને મર્યાદિત કરી રહી હોવાની દલીલ કરવામાં આવી છે. યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ, પશ્ચિમ એશિયાનો સંઘર્ષ, ઊર્જા બજારની અસ્થિરતા અને પાકિસ્તાનને મળતી નવી વ્યૂહાત્મક તકો પણ ભારતની વિદેશ નીતિ માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે. આ સાથે નબળા ચોમાસાની આશંકા કૃષિ અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર માટે વધારાનો પડકાર બની શકે છે.

બંધારણ, સુપ્રીમ કોર્ટ અને ચૂંટણી પંચ સૌથી મહત્વના મુદ્દા

આ તમામ પડકારોની પાછળ ત્રણ પાયાની સંસ્થાઓ અને મૂલ્યોનો મુદ્દો રહેલો છે: બંધારણમાં વિશ્વાસ, સર્વોચ્ચ ન્યાયતંત્રની નિષ્પક્ષતા અને ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા. વિશ્લેષણ મુજબ, આ ત્રણેય પર દબાણ વધ્યું છે.

2024ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપના અયોધ્યાના ઉમેદવાર સાથે જોડાયેલા બંધારણ બદલવા માટે 400 બેઠકોની જરૂર હોવાના નિવેદને રાજકીય ચર્ચા જગાવી હતી. બંધારણમાં અત્યાર સુધી 106 સુધારા થયા હોવા છતાં, સામાન્ય નાગરિકોમાં બંધારણને ન્યાય, ધર્મનિરપેક્ષતા અને નાગરિક અધિકારોના આધાર તરીકે જોવાની ભાવના મજબૂત છે. તેથી બંધારણમાં ફેરફાર અંગેની શંકાઓ રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ બની શકે છે.

2029 પહેલાં સરકાર સામે મોટા સંકટની શક્યતા અંગે ચેતવણી

સુપ્રીમ કોર્ટની કામગીરી, ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા અને વિરોધ પ્રદર્શન કરવાના નાગરિકોના અધિકારો અંગેના નિર્ણયો આગામી સમયગાળામાં મહત્વના બની શકે છે. ચૂંટણી પંચે પોતાના લગભગ આઠ દાયકાના ઇતિહાસમાં સારા અને ખરાબ બંને સમય જોયા છે, પરંતુ તેની વર્તમાન વિશ્વસનીયતા અંગે ઉઠતા સવાલો સંસ્થાની છબી માટે પડકારરૂપ છે.

મોદી પોતાના જાહેર હોદ્દાના 26મા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યા છે ત્યારે તેમની સામે આર્થિક, રાજકીય, વહીવટી અને સંસ્થાકીય પડકારો એકસાથે ઊભા છે. આ તમામ પરિબળો અનિવાર્ય રીતે મોટા સંકટ તરફ દોરી જશે એવું કહી શકાય નહીં. જોકે, સી.કે. પ્રહલાદના ‘નબળા સંકેતો’ના સિદ્ધાંતના આધારે વિશ્લેષણમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો આ મુદ્દાઓનું નિરાકરણ નહીં આવે, તો 2029ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાંના અઢી વર્ષમાં મોદી સરકાર સામે ગંભીર રાજકીય પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.