Gujarat Drought: ગુજરાતમાં ચાલુ વર્ષે ઓછા વરસાદને કારણે ખેડૂતો અને પશુપાલકોની મુશ્કેલીઓ વધી રહી છે. ખેતરોમાં પાકને નુકસાન, પશુઓ માટે ઘાસચારાની અછત અને પાણીની સમસ્યા વચ્ચે રાજ્ય સરકારે ચાર જિલ્લાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરીને હેક્ટરદીઠ ₹8,500ની સહાય જાહેર કરી છે. જોકે, રાજ્યના 15 જિલ્લાઓના 45 તાલુકાઓમાં 40થી 70 ટકા સુધી વરસાદની ઘટ હોવા છતાં તેમને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. આ સ્થિતિને લઈને ખેડૂત આગેવાનો અને વિપક્ષી નેતાઓએ સરકાર પાસે બાકાત તાલુકાઓને પણ રાહત આપવા, પાકધિરાણ માફ કરવા અને પશુઓ માટે ઘાસચારો-પાણીની વ્યવસ્થા કરવાની માગ કરી છે.
ખેડૂતોનું કહેવું છે કે માત્ર ચાર જિલ્લાઓ માટે સહાય જાહેર કરવાથી રાજ્યભરમાં સર્જાયેલી અછતની સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં આવે. કેટલાક વિસ્તારોમાં પાક સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ ગયો છે, જ્યારે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના કેટલાક વિસ્તારોમાં પશુપાલકોને પશુઓ માટે ઘાસચારો મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. આગામી ઉનાળાને ધ્યાનમાં રાખીને પાણી અને ઘાસચારાની કટોકટી વધુ ગંભીર બનવાની ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
15 જિલ્લાના 45 તાલુકાઓમાં વરસાદની મોટી ઘટ
રાજ્યમાં વરસાદની સ્થિતિ તાલુકાવાર જોવામાં આવે તો અનેક વિસ્તારોમાં ગંભીર અછત જોવા મળે છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ, રાજકોટ જિલ્લાના ઉપલેટામાં 70.12 ટકા વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે. બનાસકાંઠાના વાવ તાલુકામાં 61.17 ટકા અને જૂનાગઢ જિલ્લાના વંથલીમાં 60.26 ટકા વરસાદની ઘટ છે.
મહેસાણાના ઊંઝામાં આશરે 55.52થી 55.86 ટકા, અરવલ્લીના માલપુરમાં 54.86 ટકા અને જૂનાગઢ જિલ્લાના વિસાવદર તથા જૂનાગઢ તાલુકામાં આશરે 54થી 55 ટકા સુધી વરસાદની ઘટ હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ગીર સોમનાથના ગીરગઢડામાં આશરે 54 ટકા, સાબરકાંઠાના પોશીના અને રાજકોટના વિંછિયામાં 52 ટકાથી વધુ વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે.
વડોદરા જિલ્લાના સાવલીમાં 51.72 ટકા, છોટાઉદેપુરના કદવાલમાં 51.59 ટકા અને સાબરકાંઠાના ઈડરમાં 51 ટકાથી વધુ વરસાદની ઘટ દર્શાવવામાં આવી છે. ખેડા જિલ્લાના ફાગવેલમાં 48.96 ટકા વરસાદની ઘટ છે.
આ ઉપરાંત સાબરકાંઠાના વિજયનગર, ગીર સોમનાથના તાલાળા, દાહોદના સિંગવડ અને ધાનપુર, બનાસકાંઠાના અમીરગઢ અને ધાનેરા, તાપીના કુકરમુંડા તથા રાજકોટના પડધરી સહિતના તાલુકાઓમાં પણ 45 ટકાથી વધુ વરસાદની ઘટ હોવાનો ઉલ્લેખ થયો છે.
બનાસકાંઠાના લાખણી, છોટાઉદેપુરના સંખેડા, સાબરકાંઠાના ખેડબ્રહ્મા, પાટણના સિદ્ધપુર, દાહોદના સુખસર, મહીસાગરના ગોધર અને રાજકોટના ધોરાજી સહિતના વિસ્તારોમાં પણ નોંધપાત્ર વરસાદની ઘટ છે. અન્ય કેટલાક તાલુકાઓમાં પણ 40 ટકાથી વધુ વરસાદની ઘટ હોવાના આંકડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
આ આંકડાઓ વચ્ચે મુખ્ય સવાલ એ છે કે જિલ્લાની સરેરાશ વરસાદની સ્થિતિને આધારે નિર્ણય લેવાય ત્યારે એ જ જિલ્લાના ઓછો વરસાદ ધરાવતા તાલુકાઓને કેવી રીતે રાહત મળશે. ખેડૂત આગેવાનોની માગ છે કે દુષ્કાળની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન તાલુકાવાર કરીને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોને પણ સહાય આપવામાં આવે.
ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાં દુષ્કાળની અલગ-અલગ સ્થિતિ
રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડાઓ પ્રમાણે ગુજરાતના આશરે 13.16 ટકા વિસ્તારને અસામાન્ય રીતે સૂકા વિસ્તાર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. આ શ્રેણીમાં મહેસાણા, સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, અરવલ્લી, જૂનાગઢ, રાજકોટ અને કચ્છનો સમાવેશ થાય છે.
રાજ્યના આશરે 11.98 ટકા વિસ્તારમાં મધ્યમ દુષ્કાળની સ્થિતિ દર્શાવવામાં આવી છે. તેમાં ભરૂચ, સુરત, દેવભૂમિ દ્વારકા, જામનગર અને અમદાવાદનો સમાવેશ થાય છે. આશરે 2.68 ટકા વિસ્તાર ભારે દુષ્કાળની શ્રેણીમાં હોવાનું જણાવાયું છે, જેમાં ગાંધીનગર, મહેસાણા, અરવલ્લી, સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા અને પાટણના વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત આશરે 1.31 ટકા વિસ્તારને ભયંકર દુષ્કાળગ્રસ્ત શ્રેણીમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તેમાં પંચમહાલ, દાહોદ, છોટાઉદેપુર, વડોદરા, તાપી, નર્મદા અને મહીસાગર સહિતના જિલ્લાઓનો ઉલ્લેખ છે. આ આંકડાઓ સંબંધિત વિસ્તારોમાં પાણી અને ખેતીની સ્થિતિ અંગે ચિંતા ઊભી કરે છે. જોકે, આ વર્ગીકરણના આધારે સરકારી સહાય માટેની પાત્રતા નક્કી કરવા સત્તાવાર માપદંડો અને તાલુકાવાર મૂલ્યાંકન પણ મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
₹8,500ની સહાય સામે પાકધિરાણ માફ કરવાની માગ
સરકારે જાહેર કરેલી હેક્ટરદીઠ ₹8,500ની સહાય સામે ખેડૂત આગેવાનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, પાક ઉગાડવા માટે ખેડૂતોએ બિયારણ, ખાતર, દવાઓ, મજૂરી અને સિંચાઈ પાછળ ખર્ચ કર્યો હોય છે. પાક નિષ્ફળ જાય ત્યારે જાહેર કરવામાં આવતી સહાય વાસ્તવિક નુકસાનની સરખામણીએ પૂરતી હોવી જોઈએ.
ખેડૂત આગેવાન પાલભાઈ આંબલિયાએ સહાયની રકમ સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. તેમનો સવાલ છે કે જો પાકને ભારે નુકસાન થયું હોય તો માત્ર મર્યાદિત સહાયથી ખેડૂતનું દેવું અને ખેતીનો ખર્ચ કેવી રીતે ભરપાઈ થઈ શકશે. તેમણે પેકેજને અપૂરતું ગણાવ્યું હતું.
કોંગ્રેસના નેતા લલિત વસોયાએ પણ અસરગ્રસ્ત તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની માગ કરી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ઉપલેટા જેવા વિસ્તારોમાં વરસાદની મોટી ઘટ હોવા છતાં દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર ન કરવાથી ખેડૂતોને રાહત મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. કોંગ્રેસે ગામ, તાલુકા અને જિલ્લા સ્તરે આ મુદ્દે આંદોલન કરવાની ચીમકી પણ આપી છે.
ખેડૂત આગેવાનોની માગ છે કે પાકધિરાણ માફ કરવામાં આવે અથવા પાકધિરાણના પ્રમાણ અને વાસ્તવિક નુકસાનને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય વળતર આપવામાં આવે. દુષ્કાળના માપદંડો મુજબ ખેડૂતોને રાહત મળે તે માટે સરકાર નીતિમાં જરૂરી ફેરફાર કરે તેવી પણ માગ કરવામાં આવી છે.
પશુપાલકો માટે ઘાસચારો, પાણી અને પાંજરાપોળની વ્યવસ્થા જરૂરી
ઓછા વરસાદની અસર માત્ર ખેતી પૂરતી મર્યાદિત નથી. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના કેટલાક વિસ્તારોમાં પશુપાલકોને ઘાસચારાની અછતને કારણે મુશ્કેલી પડી રહી છે. પશુઓને ખવડાવવા માટે પૂરતો ચારો ન મળતાં કેટલાક પશુપાલકોને પશુઓને આશ્રયસ્થાનોમાં મૂકવાની ફરજ પડતી હોવાની વાત પણ સામે આવી છે.
ખેડૂત આગેવાનોની માગ છે કે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ઘાસચારાના ડેપો ખોલવામાં આવે. પશુઓને સમયસર પાણી મળે અને નોંધાયેલાં ગૌશાળા તથા પાંજરાપોળોને પશુદીઠ સહાય આપવામાં આવે. આ ઉપરાંત પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા અને સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવા પણ માગ કરવામાં આવી છે.
મનરેગા હેઠળ રોજગારનાં કામો શરૂ કરવા અને પાણીની અછત ધરાવતા વિસ્તારોમાં રાહતનાં પગલાં ઝડપથી લેવા અંગે પણ રજૂઆતો કરવામાં આવી છે.
સરકારના નિર્ણય સામે ખેડૂતોની આશા અને પડકાર
ખેડૂત આગેવાનોના જણાવ્યા મુજબ, અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાં કલેક્ટરોને આવેદનપત્રો આપીને અગાઉ પણ રાહતની માગ કરવામાં આવી છે. નર્મદા કમાન્ડ વિસ્તારમાં આવતાં કેટલાક વિસ્તારોમાં કેનાલ મારફતે પૂરતું પાણી ન મળવાની ફરિયાદ પણ કરવામાં આવી છે. ઓછા વરસાદ અને પાકના નુકસાનને કારણે ખેડૂતો પર દેવાનો બોજ વધ્યો હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
હવે સરકાર સામે બે મુખ્ય પડકાર છે: એક તરફ ઓછા વરસાદથી નુકસાન ભોગવતા ખેડૂતોને સમયસર અને પૂરતી સહાય પહોંચાડવી, તો બીજી તરફ પશુપાલકો માટે પાણી અને ઘાસચારાની વ્યવસ્થા કરવી. ચાર જિલ્લાઓ માટે જાહેર કરાયેલી સહાયથી આગળ વધીને બાકાત રહેલા 45 તાલુકાઓની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે અને વાસ્તવિક નુકસાનના આધારે રાહત આપવામાં આવે તેવી માગ ઊઠી રહી છે.
આગામી દિવસોમાં સરકાર તાલુકાવાર દુષ્કાળની સ્થિતિ અંગે શું નિર્ણય લે છે અને પાકધિરાણ, ઘાસચારો તથા પાણીની સમસ્યાના ઉકેલ માટે કયા પગલાં ભરે છે તેના પર ખેડૂતો અને પશુપાલકોની નજર રહેશે.
