Pune SIR Controversy: મહારાષ્ટ્રના પુણેમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન સરનામાં બદલવાની ગંભીર ગેરરીતિનો મામલો સામે આવ્યો છે. કેટલાક મતદારોનો આક્ષેપ છે કે તેઓ વર્ષોથી એક જ સરનામે રહેતા હોવા છતાં તેમની જાણ બહાર મતદાર યાદીમાં સરનામું બદલી નાખવામાં આવ્યું છે. આ મામલે 15 હજારથી વધુ મતદારોનાં નામ અન્ય મતવિસ્તારોમાં ખસેડાયાં હોવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. તપાસ બાદ પુણેના ચૂંટણી અધિકારીએ સંબંધિત અધિકારીઓને કારણદર્શક નોટિસ ફટકારી છે અને પોલીસમાં ફરિયાદ પણ નોંધાવવામાં આવી છે.

એક જ વીજળીના બિલથી અનેક અરજીઓ કરવામાં આવી

આ મામલો ઑક્ટોબર 2024માં સામે આવ્યો હતો. પુણેના તત્કાલીન જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી સુહાસ દિવાસેએ 17 ઑક્ટોબર 2024ના રોજ મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી એસ. ચોક્કાલિંગમને પત્ર લખીને મતદારોનાં સરનામાં બદલવા માટે કરવામાં આવતી અરજીઓમાં શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓની જાણ કરી હતી.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે જિલ્લાના અલગ-અલગ વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં મતદારોનાં નામ અન્ય વિસ્તારોમાં ખસેડવાની અરજીઓ કરવામાં આવી રહી હતી. તપાસ દરમિયાન કેટલીક અરજીઓમાં એક જ વીજળીના બિલનો સરનામાના પુરાવા તરીકે ઉપયોગ થયો હોવાનું સામે આવ્યું હતું. બિલમાં દર્શાવેલું નામ અને અરજી કરનાર મતદારનું નામ અલગ હતું. આ ઉપરાંત, અનેક અરજીઓ એક જ IP એડ્રેસ પરથી કરવામાં આવી હતી.

20 માર્ચ 2025ના રોજ નવા જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી જિતેન્દ્ર ડૂડીએ પણ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીને પત્ર લખીને જણાવ્યું હતું કે કેટલાક મતદારો જૂના સરનામે જ રહેતા હોવા છતાં તેમનાં નામ અન્ય મતવિસ્તારોમાં ખસેડી દેવામાં આવ્યાં હતાં. 4 એપ્રિલે તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ નજીક આવતાં આવી અરજીઓ વધી શકે છે. તેમણે ERONET સૉફ્ટવેરમાં ફેરફાર કરવાની જરૂરિયાત પણ દર્શાવી હતી.

NCP નેતા અજિત ગવ્હાણેએ 58 મતદારોની યાદી આપી

19 નવેમ્બર 2025ના રોજ NCPના નેતા અજિત ગવ્હાણેએ મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીમાં ફરિયાદ નોંધાવી હતી. તેમણે 58 મતદારોની યાદી આપીને આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેમના નામ છેતરપિંડીથી મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં છે અથવા અન્ય મતવિસ્તારોમાં ખસેડવામાં આવ્યાં છે.

ગવ્હાણેના જણાવ્યા અનુસાર, આવા કિસ્સાઓની સંખ્યા 15 હજારથી વધુ હોઈ શકે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે યાદીમાં સામેલ તમામ 58 મતદારો ભોસરી વિધાનસભા મતવિસ્તારના કાયમી રહેવાસી હતા અને તેમણે સરનામું બદલવા કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવા માટે કોઈ અરજી કરી નહોતી.

ગવ્હાણે 2024ની મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા ચૂંટણીમાં NCP (શરદ પવાર)ની ટિકિટ પર ભોસરી બેઠક પરથી ચૂંટણી લડ્યા હતા, પરંતુ હારી ગયા હતા. તેમના સહયોગી સારંગ કામટેકરે જણાવ્યું હતું કે 58 મતદારોની યાદી માત્ર ઉદાહરણરૂપે તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ યાદીમાં 51 મુસ્લિમ મતદારોનો સમાવેશ થતો હતો.

છ મતદારોએ સરનામું બદલવાની અરજી કરી હોવાનો ઇનકાર કર્યો

યાદીમાં સામેલ ઓછામાં ઓછા છ મતદારોએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે પોતાનું રહેઠાણ બદલ્યું નથી અને સરનામું બદલવા માટે કોઈ અરજી પણ કરી નથી. તેમ છતાં, તેમનાં નામ જૂના મતવિસ્તારમાંથી દૂર કરીને અન્ય વિસ્તારોમાં ખસેડવામાં આવ્યાં હતાં.

ફાતિમા બી. મહેબૂબ સૈયદે જણાવ્યું હતું કે તેમની જાણ બહાર તેમનું મતદાર સરનામું થાણેના ઓવલા માજીવાડા મતવિસ્તારમાં ખસેડી દેવામાં આવ્યું હતું.

વેલફેર પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયાના નેતા સલાર શેખનું નામ પણ પિંપરી મતવિસ્તારમાં ખસેડવામાં આવ્યું હતું. તેઓ આ વર્ષે પિંપરી-ચિંચવડ મહાનગરપાલિકાની ચૂંટણીના ઉમેદવાર હતા. તેમનું નામ SIRની મુસદ્દા મતદાર યાદીમાંથી પણ દૂર થઈ ગયું હતું. શેખના જણાવ્યા અનુસાર, પિંપરીના બૂથ લેવલ ઑફિસર (BLO)એ તેમનું SIR ગણતરી ફોર્મ ભરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. હવે મતદાર યાદીમાં નામ ફરી સામેલ કરાવવા તેમણે ફોર્મ 6 ભર્યું છે.

આઠ ચૂંટણી અધિકારીઓ પાસેથી તપાસ અહેવાલ મંગાવાયો

ગવ્હાણેની ફરિયાદ બાદ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીએ તપાસના આદેશ આપ્યા હતા. પુણે જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારીને થાણે, ખેડ-આળંદી, આંબેગાંવ, ખડકવાસલા, નાસિક ઈસ્ટ, ભોસરી, કોથરુડ અને પિંપરીના આઠ ચૂંટણી અધિકારીઓના અહેવાલ મળ્યા હતા.

તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે 58માંથી એક મતદારનું સરનામું એ જ વિધાનસભા મતવિસ્તારની અંદર બદલાયું હતું. બાકીના 57 મતદારો એવા 5,603 લોકોમાં સામેલ હતા, જેમનાં સરનામાં બદલવાની અરજીઓ મંજૂર થયા બાદ જૂના મતવિસ્તારમાંથી નામ દૂર કરવા માટે ERONET સૉફ્ટવેર દ્વારા ફોર્મ 7 તૈયાર થયું હતું.

તપાસમાં 58માંથી ત્રણ મતદારોનાં મૃત્યુ થયાં હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. 11 મતદારો હજી પણ મૂળ સરનામે રહેતા હતા, જ્યારે બાકીના 43 મતદારોનાં નામ ભોસરીની મતદાર યાદીમાં ફરી સામેલ કરાવવા માટે ફોર્મ 6ની ઑનલાઇન અરજીઓ કરવામાં આવી હતી.

BLOની ચકાસણી વિના અરજીઓ મંજૂર થઈ

તપાસ દરમિયાન પિંપરી, થાણે અને ખડકવાસલામાં કેટલીક સરનામાં બદલવાની અરજીઓ BLOની સ્થળ પરની ચકાસણી વિના મંજૂર કરવામાં આવી હોવાનું સામે આવ્યું હતું.

પિંપરીના ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે દસ્તાવેજોના આધારે 42 અરજીઓ મંજૂર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સમયની અછતને કારણે BLO દ્વારા સ્થળ પર ચકાસણી થઈ નહોતી. થાણેમાં પણ ગવ્હાણેની યાદીમાં સામેલ 10 અરજીઓ દસ્તાવેજોના આધારે મંજૂર થઈ હતી, પરંતુ BLOની ચકાસણી કરવામાં આવી નહોતી. ખડકવાસલામાં પણ એક અરજીમાં આવી જ સ્થિતિ સામે આવી હતી.

જોકે, નાસિક ઈસ્ટ, આંબેગાંવ, ખેડ-આળંદી, ભોસરી અને કોથરુડના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ત્યાં BLOની ચકાસણી બાદ જ અરજીઓ મંજૂર કરવામાં આવી હતી.

ERONET સૉફ્ટવેરની પ્રક્રિયા પર સવાલ

ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા મુજબ, મતદાર રહેઠાણ બદલે ત્યારે નવા મતવિસ્તારમાં સરનામું બદલવા માટે ફોર્મ 8 ભરે છે. અરજી મંજૂર થયા બાદ ERONET સૉફ્ટવેર જૂના મતવિસ્તારમાંથી તેનું નામ દૂર કરવા માટે આપમેળે ફોર્મ 7 તૈયાર કરે છે.

જિતેન્દ્ર ડૂડીએ આ વ્યવસ્થા સામે સવાલ ઉઠાવીને સૂચન કર્યું હતું કે જૂના મતવિસ્તારના ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીને ફોર્મ 7 નકારવાનો વિકલ્પ મળવો જોઈએ. તેમના મતે, સંપૂર્ણ તપાસ પહેલાં નામ દૂર થવાની પ્રક્રિયા અટકાવવી જરૂરી છે.

મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી એસ. ચોક્કાલિંગમે જોકે જણાવ્યું હતું કે જૂના મતવિસ્તારના અધિકારીને ફોર્મ 7 નકારવાનો વિકલ્પ આપવાથી એક જ મતદારનું નામ બે મતવિસ્તારોમાં નોંધાયેલું રહી શકે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે મોટા પાયે અરજીઓ અટકાવવા સપ્ટેમ્બર 2025થી આધાર આધારિત ડિજિટલ સહી ફરજિયાત કરવામાં આવી હતી.

કારણદર્શક નોટિસ અને પોલીસ ફરિયાદ

આ મામલે પુણેના જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારીએ 31 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ સંબંધિત અધિકારીઓને કાર્યવાહી કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પિંપરીના ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીને કારણદર્શક નોટિસ ફટકારીને સ્થળ પર ચકાસણી વિના અરજીઓ કેવી રીતે મંજૂર કરવામાં આવી તે અંગે જવાબ માગવામાં આવ્યો હતો.

ત્યારબાદ 1 નવેમ્બર 2026ના રોજ પિંપરીના સહાયક ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીએ નિગડી પોલીસ સ્ટેશનમાં લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 31 હેઠળ ફરિયાદ નોંધાવી હતી. આક્ષેપ છે કે ચાર મોબાઇલ નંબરનો ઉપયોગ કરીને ફોર્મ 8ની 40 અરજીઓ કરવામાં આવી હતી.

2 નવેમ્બર 2026ના રોજ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીએ પુણેના જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી પાસેથી સમગ્ર મામલે ખુલાસો અને અત્યાર સુધીની કાર્યવાહીની વિગતો માગી હતી.

પુણેનો આ મામલો SIRની પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને મતદાર યાદીની વિશ્વસનીયતા અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે. મતદારની જાણ બહાર સરનામું બદલાય અથવા તેનું નામ જૂની યાદીમાંથી દૂર થાય તો મતદાનના અધિકાર પર અસર થઈ શકે છે. તેથી આ કેસમાં તમામ ફરિયાદોની યોગ્ય તપાસ અને જવાબદાર લોકો સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે.