India Nepal MLAA Agreement: નેપાળ અને ભારત વચ્ચેના સંબંધોમાં તાજેતરમાં એક મોટો વળાંક આવ્યો છે. નેપાળની સત્તાધારી પાર્ટીના અધ્યક્ષ રબિ લામિછાનેની દિલ્હી મુલાકાત અને ત્યારબાદ વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલના પ્રવાસે બંને દેશો વચ્ચેના રાજકીય અને કૂટનીતિક સંબંધોને નવી ગતિ આપી છે. આ તમામ હિલચાલનો સ્પષ્ટ હેતુ નેપાળના વડાપ્રધાન બાલિન્દ્ર શાહની સંભવિત ભારત મુલાકાત માટેની પૂર્વતૈયારી કરવાનો છે. આ રાજકીય ગરમાવા વચ્ચે એક સૌથી મોટી કૂટનીતિક સિદ્ધિ ‘ફોજદારી કેસોમાં પરસ્પર કાનૂની સહાયતા સમજૂતી’ (MLAA) ના સ્વરૂપમાં સામે આવી છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ માં હસ્તાક્ષર થયેલી આ સમજૂતી બે દાયકાથી અધૂરી પડી હતી, જે હવે બંને દેશો વચ્ચે કાયદાકીય સહયોગનું મજબૂત માળખું પૂરું પાડશે.
ખુલ્લી સરહદની સુરક્ષા: આશીર્વાદ કે સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર?
ભારત અને નેપાળ વચ્ચેની ૧,૭૫૧ કિલોમીટર લાંબી ખુલ્લી સરહદ બંને દેશોની જીવાદોરી છે, જે લાખો લોકોના જીવનને સરળ બનાવે છે. વિઝા કે પાસપોર્ટ વગરનો આ મુક્ત પ્રવાસ બંને દેશો વચ્ચે મજબૂત સંબંધોની સાક્ષી પૂરે છે. પરંતુ, આ જ સરહદ સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે મોટો પડકાર પણ છે. અસ્થિરતા ફેલાવનારા તત્વો અને ગુનેગારો ઘણીવાર આ સરહદનો ઉપયોગ કરીને કાયદાના હાથમાંથી છટકી જાય છે. ૧૯૫૩ ની પ્રત્યાર્પણ સંધિ પહેલેથી અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ MLAA એક વિશેષ કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જે સરહદ પારના ગુનાઓની તપાસ, કાયદાકીય કાર્યવાહી અને ન્યાય પ્રક્રિયાને અત્યંત અસરકારક બનાવશે. આ સમજૂતીનો મુસદ્દો ૧૯૯૯ થી તૈયાર થઈ રહ્યો હતો, જે અંતે હવે અમલીકરણના આરે છે.
માઓવાદી સંઘર્ષ અને ઈતિહાસનું મૌન: જો MLAA હોત તો શું થાત?
નેપાળમાં ૧૯૯૬ થી ૨૦૦૬ દરમિયાન ચાલેલા માઓવાદી ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન આ સમજૂતીની સૌથી વધુ જરૂરિયાત અનુભવાઈ હતી. એ સમયના માઓવાદી વિદ્રોહીઓ, જેમાં પુષ્પ કમલ દહલ ‘પ્રચંડ’ પણ સામેલ હતા, કાનૂની કાર્યવાહીથી બચવા માટે આ ખુલ્લી સરહદનો ઉપયોગ કરીને ભારત આવતા-જતા હતા. જો તે સમયે MLAA જેવું કાનૂની માળખું કાર્યરત હોત, તો કદાચ સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે કાનૂની દાયરામાં રહીને કેસ હેન્ડલ કરવાનું વધુ સરળ બન્યું હોત. આ ઈતિહાસ સાબિત કરે છે કે સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક પડકારોને પહોંચી વળવા માટે માત્ર મૌખિક સમજૂતીઓ નહીં, પણ એક વ્યવસ્થિત કાનૂની તંત્ર કેટલું જરૂરી છે, પછી તે તસ્કરી હોય, સાયબર ફ્રોડ હોય કે આતંકવાદી નેટવર્ક.
ચીનનો ‘સામાન’ અને નેપાળની મૂંઝવણ: તિબેટિયન શરણાર્થીઓનો મુદ્દો
ચીને ૨૦૧૯ માં નેપાળ સાથે MLAA પર હસ્તાક્ષર કરાવ્યા હતા, પરંતુ તેમનો અસલી ઈરાદો કંઈક અલગ જ છે. ચીન સતત નેપાળ પર ‘પ્રત્યાર્પણ સંધિ’ માટે દબાણ કરી રહ્યું છે. આ દબાણ પાછળનું મુખ્ય કારણ છે—તિબેટિયન શરણાર્થીઓ. ૧૯૬૦ થી ૧૯૯૦ ના દાયકામાં હજારો તિબેટિયનોએ ચીની અત્યાચારોથી બચવા ભારત અને નેપાળમાં આશરો લીધો હતો. ચીન આ શરણાર્થીઓને ‘અલગતાવાદી’ ગણીને તેમના પર દેખરેખ રાખવા માટે નેપાળને કાયદાકીય મજબૂરીમાં લાવવા માંગે છે. નેપાળ માટે આ એક નાજુક સંતુલન છે; એક તરફ ચીનનું દબાણ છે, તો બીજી તરફ પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીઓ. ભારત સાથેની MLAA સમજૂતી નેપાળને ચીનના એકતરફી દબાણ સામે એક વૈકલ્પિક કાનૂની આધાર પણ આપી શકે છે.
નવી કૂટનીતિક દિશા: શું MLAA ચીન માટે ચેતવણી છે?
ચીન અને નેપાળ વચ્ચેની સંધિઓ ઘણીવાર તિબેટના મુદ્દા પર જ અટકી જાય છે, કારણ કે નેપાળ ક્યારેય પોતાની જમીનનો ઉપયોગ ચીન વિરોધી ગતિવિધિઓ માટે થવા દેશે નહીં એવી ખાતરી આપવા બંધાયેલું છે. ભારત સાથેની સમજૂતી આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના દાયરામાં હોવાથી તે વધુ પારદર્શક અને વ્યવહારિક છે. ભારત માટે આ એક એવી જીત છે જ્યાં ખુલ્લી સરહદની ગરિમા જળવાશે અને ગુનેગારોને આશ્રય મળતો બંધ થશે. નેપાળ માટે પણ આ એક એવું લેખિત માળખું છે જે અસ્પષ્ટતા ઘટાડે છે કે કોણ ખરેખર વોન્ટેડ છે અને કોણ માત્ર રાજકીય દબાણનો ભોગ છે. આ સમજૂતી આવનારા સમયમાં બંને પડોશી દેશો વચ્ચેની સુરક્ષા દીવાલને વધુ અભેદ્ય બનાવશે.
આ પણ વાંચો:
