Panipat Textile Recycling: હરિયાણાનું પાણીપત શહેર એશિયાના સૌથી મોટા ટેક્સટાઈલ રિસાયકલિંગ હબ તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં દુનિયાભરના ફેંકી દેવાયેલા કપડાંનો ‘નૈતિક ઉકેલ’ મળે છે તેવો દાવો કરાય છે. પરંતુ આ ચમકતી સસ્ટેનેબિલિટીની વાર્તા પાછળ એક અસહજ અને ગંદી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે. દર વર્ષે ૧૦ લાખ ટન જેટલો ટેક્સટાઈલ કચરો અહીં યુરોપ, અમેરિકા અને પૂર્વ એશિયાથી કન્ટેનરોમાં ભરાઈને આવે છે. આ કપડાંને રિસાયકલ કરીને ધાબળા, ગાલીચા અને નવા દોરા બનાવવામાં આવે છે. પાણીપતની અર્થવ્યવસ્થા ભલે ૭,૦૦૦ થી ૮,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની આંકતી હોય, પણ આ ઉદ્યોગના પાયામાં મજૂરોનો પરસેવો અને તેમના સ્વાસ્થ્યનો ભોગ લેવાય છે. ગંદા નાળા, પ્રદૂષિત હવા અને દૂષિત ભૂગર્ભ જળ વચ્ચે આખું શહેર એક માનવીય સંકટ તરફ ધકેલાઈ રહ્યું છે.
કપડાંનો અંતિમ પડાવ: કંડલાથી પાણીપતની કાળી સફર
વિદેશોના ડોનેશન બોક્સમાં ફેંકાયેલી એક જૂની ટી-શર્ટ હજારો કિલોમીટરનો સફર ખેડીને ગુજરાતના કંડલા બંદર પહોંચે છે. ભારત કાયદેસર રીતે સેકન્ડ-હેન્ડ કપડાંની આયાત કરવાની મંજૂરી આપતું નથી, તેથી આ કપડાંને ‘મ્યુટિલેટ’ (કાપવાની) શરતે રિસાયકલિંગ માટે મંગાવવામાં આવે છે. આ કપડાંના બંડલ પાણીપત પહોંચે છે, જ્યાં તેમને ગ્રેડ પ્રમાણે છાંટવામાં આવે છે. જે કપડાં થોડા સારા હોય છે તે સરોજિની નગર જેવા બજારોમાં વેચાય છે, અને બાકીના વધેલા કચરાને શ્રેડિંગ મશીનોમાં નાખીને ફાઈબરમાં બદલી નાખવામાં આવે છે. આ આખું નેટવર્ક એક વ્યવસ્થિત સિસ્ટમ પર ચાલે છે, જ્યાં પર્યાવરણના નામે હકીકતમાં ગરીબ દેશોને અમીર દેશોના ફેશન કચરાના ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.
શ્વાસમાં ઝેર અને મોતનો ખતરો: મજૂરોની દુર્દશા
ફેક્ટરીની અંદરનું વાતાવરણ રેશાઓથી ભરેલું હોય છે. ઉત્તમ કુમાર જેવા હજારો મજૂરો ૧૨-૧૨ કલાક સુધી માસ્ક વગર આ ઝેરી રેશામાં શ્વાસ લે છે, જેનાથી તેમને ટીબી, સીઓપીડી (COPD) અને કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારીઓ થાય છે. હોસ્પિટલના આંકડા ચોંકાવનારા છે — દર પાંચમાંથી એક ટેક્સટાઈલ મજૂર શ્વાસની ગંભીર સમસ્યાઓથી પીડાય છે. છતાં પણ, મજૂરો માટે પર્યાવરણીય જોખમો કરતાં ઘર ચલાવવાની મજબૂરી વધુ મોટી છે. માલિકો તેમને માસ્ક આપતા નથી અથવા મજૂરોને તે પહેરવા અસહજ લાગે છે. આ એક એવી મજબૂરી છે જ્યાં માણસ પોતાની જિંદગીના ભોગે ફાસ્ટ ફેશનના ચક્રને ચલાવી રહ્યો છે.
પ્રદૂષણનું કેન્દ્ર: યમુનાનું પાણી અને શહેરની બદબૂ
પાણીપત માત્ર ટેક્સટાઈલ હબ નથી, પણ હરિયાણામાં પ્રદૂષણનું એપીસેન્ટર બની ગયું છે. યમુના નદીના પ્રદૂષણમાં ૪૫ ટકા હિસ્સો એકલા પાણીપતનો છે. ડાઈંગ અને બ્લીચિંગ યુનિટ્સમાંથી નીકળતું ઝેરી પાણી કોઈપણ ટ્રીટમેન્ટ વગર સીધું જ નદીઓમાં છોડવામાં આવે છે. સેંકડો રિસાયકલિંગ યુનિટ્સમાંથી નીકળતો જોખમી કીચડ (સ્લજ) ક્યાં જાય છે, તેનો કોઈ હિસાબ નથી. નિયમનકારી એજન્સીઓ નામમાત્રની તપાસ કરે છે અને જ્યારે કોઈ મોટી તપાસ થાય ત્યારે થોડી યુનિટ્સ બંધ થાય છે, પણ પર્યાવરણીય બોજ તો આખરે તે જ વસાહતો પર પડે છે જે ફેક્ટરીઓની આસપાસ રહે છે. અહીં પીવાનું પાણી પણ હવે સલામત રહ્યું નથી.
સસ્ટેનેબિલિટી કે માત્ર વેપાર? બદલાતી વૈશ્વિક અપેક્ષાઓ
ઘણા લોકો માને છે કે આ ઉદ્યોગ હવે ‘સર્ક્યુલર ઈકોનોમી’નો હિસ્સો છે, પણ હકીકતમાં આ એક ઓછી નફાવાળી વ્યવસ્થા છે. યુરોપના નવા કડક નિયમો (WSR) ને કારણે હવે વધુ પારદર્શિતાની માંગ થઈ રહી છે. ગ્લોબલ એલાયન્સ ફોર ટેક્સટાઈલ સસ્ટેનેબિલિટી જેવી સંસ્થાઓ હવે વૈશ્વિક બ્રાન્ડોને રિસાયકલ ફાઈબર વાપરવા દબાણ કરી રહી છે, પણ આ ફેરફાર જમીની સ્તરના મજૂરો સુધી પહોંચી શકતો નથી. નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSME) જે આખા ઉદ્યોગને ટકાવી રાખે છે, તેઓ આ બદલાતી નીતિઓમાં ક્યાંય ખોવાઈ ગયા છે. તેઓ માત્ર પ્રોડક્શન ટાર્ગેટ પૂરા કરવામાં વ્યસ્ત છે, કારણ કે તેમને કોઈ એવું નથી સમજાવતું કે પર્યાવરણની સુરક્ષા એ જ ભવિષ્યનો શ્રેષ્ઠ વેપાર છે.
ખુશબૂ જેવા અનેક શ્રમિકો આજે પણ તે જ ઝેરી રેશા વચ્ચે કામ કરવા મજબૂર છે. તેમના માટે ‘સસ્ટેનેબિલિટી’ એ કોઈ ફેશનેબલ શબ્દ નથી, પણ એક પાક્કી નોકરી છે. દુનિયાભરના ફેશન બ્રાન્ડો પોતાના ‘ગ્રીન’ લક્ષ્યો પૂરા કરી રહ્યા છે, પણ તેની કિંમત પાણીપતના મજૂરો પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને જીવ આપીને ચૂકવી રહ્યા છે. જ્યાં સુધી આ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેનમાં માનવીય ગરિમા અને પર્યાવરણીય ન્યાયને પ્રાધાન્ય નહીં મળે, ત્યાં સુધી પાણીપત એક ‘સફળ મોડલ’ નહીં, પણ એક ‘માનવીય શોષણનું મોડેલ’ ગણાશે. શું વિકાસના નામે ગરીબ દેશોના ફેફસાંઓનો ભોગ લેવાનું ચાલુ રહેશે? આ પ્રશ્ન આજે સસ્ટેનેબલ ફેશનના દરેક ગ્રાહકે પૂછવાની જરૂર છે.
આ પણ વાંચો:
