Ken Betwa Project Protest: ભારતના પ્રથમ આંતર-બેસિન નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ તરીકે ઓળખાતા કેન-બેતવા નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટને લઈને મધ્ય પ્રદેશમાં ફરી એકવાર વિરોધ પ્રદર્શન તેજ બન્યું છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી છતરપુર જિલ્લાના દોધન ડેમ સાઇટ નજીક આદિવાસી સમુદાયો, ખેડૂતો, મહિલાઓ અને પ્રોજેક્ટથી પ્રભાવિત પરિવારો શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરી રહ્યા હતા. તેમનો મુખ્ય મુદ્દો હતો કે પ્રોજેક્ટના કારણે પોતાની જમીન, ઘર અને આજીવિકા ગુમાવનારા લોકોને યોગ્ય વળતર અને માનવસન્માનપૂર્ણ પુનર્વસન આપવામાં આવે.
15 દિવસ સુધી ચાલેલી ભૂખ હડતાળનો અંત પોલીસ કાર્યવાહીથી આવ્યો
વિરોધ પ્રદર્શનની શરૂઆત 3 જુલાઈ, 2026થી થઈ હતી. સામાજિક કાર્યકર અમિત ભટનાગરની આગેવાનીમાં અનેક લોકો અનિશ્ચિત ભૂખ હડતાળ પર બેઠા હતા. લગભગ 15 દિવસ સુધી ચાલેલા આંદોલનનો અંત ત્યારે આવ્યો જ્યારે વહેલી સવારે પોલીસ અને જિલ્લા વહીવટી તંત્રના અધિકારીઓએ સ્થળ પર પહોંચી પ્રદર્શનકારીઓને હટાવી દીધા. ભૂખ હડતાળ પર બેઠેલા અમિત ભટનાગરને હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા જ્યારે અન્ય ગ્રામજનોને બસ મારફતે તેમના ગામોમાં મોકલવામાં આવ્યા.
બુંદેલખંડ માટે જીવનરેખા ગણાતો પ્રોજેક્ટ
કેન-બેતવા પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશના બુંદેલખંડ વિસ્તારમાં પાણીની ગંભીર સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાનો છે. આ વિસ્તાર વર્ષોથી દુષ્કાળ, ભૂગર્ભ જળના ઘટાડા અને ખેતી માટે પાણીની અછત જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે. સરકારનો દાવો છે કે કેન નદીનું વધારાનું પાણી બેતવા નદીમાં પહોંચાડવાથી લાખો હેક્ટર જમીનને સિંચાઈ મળશે અને લાખો લોકોને પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ થશે.
પ્રોજેક્ટમાં શું સામેલ છે?
આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત દોધન ડેમનું નિર્માણ, આશરે 221 કિલોમીટર લાંબી કેનાલ, વીજ ઉત્પાદન માટે હાઇડ્રો અને સોલાર સુવિધાઓ તેમજ વિશાળ જળાશયનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. અંદાજે ₹44,000 કરોડથી વધુના ખર્ચે બની રહેલો આ પ્રોજેક્ટ દેશના સૌથી મોટા જળ સંસાધન પ્રોજેક્ટોમાંનો એક છે.
વિરોધકારીઓની મુખ્ય માંગણીઓ
આંદોલનકારીઓનો આરોપ છે કે પ્રોજેક્ટથી પ્રભાવિત પરિવારોને તેમની જમીનની વાસ્તવિક બજાર કિંમત પ્રમાણે વળતર મળતું નથી. ઘણા પરિવારોનું કહેવું છે કે તેમને યોગ્ય પુનર્વસન યોજના આપવામાં આવી નથી અને જ્યાં સ્થળાંતર કરાવવામાં આવે છે ત્યાં રહેઠાણ, રસ્તા, શાળાઓ, આરોગ્ય અને પીવાના પાણી જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ છે. ઉપરાંત જંગલ આધારિત જીવન જીવતા આદિવાસી પરિવારો જંગલ અધિકારોની માન્યતા અને સુરક્ષા પણ માંગે છે.
અનોખા પ્રકારના વિરોધથી ખેંચાયું ધ્યાન
આંદોલન દરમિયાન માત્ર ભૂખ હડતાળ જ નહીં પરંતુ અનેક પ્રતીકાત્મક કાર્યક્રમો પણ યોજાયા હતા. ગ્રામજનોએ નદીમાં ઊભા રહી “જલ સત્યાગ્રહ” કર્યો હતો. કેટલાક લોકોએ પ્રતીકાત્મક ચિતા બનાવી તેના પર સૂઈને પોતાના જીવન અને જમીન વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવ્યો હતો. અન્ય લોકોએ પ્રતીકાત્મક ફાંસી સત્યાગ્રહ કરીને સંદેશ આપ્યો હતો કે જમીન અને જંગલ ગુમાવવાથી તેમનું જીવન જ ખતમ થઈ જશે.
વહીવટી તંત્રનું શું કહેવું છે?
જિલ્લા વહીવટી તંત્રનું કહેવું છે કે વિરોધકારીઓને ધરપકડ કરવામાં આવી નથી પરંતુ જાહેર સલામતીને ધ્યાનમાં રાખીને સ્થળ ખાલી કરાવવામાં આવ્યું હતું. ચોમાસાના કારણે નદીનું પાણી ઝડપથી વધી રહ્યું હતું, અચાનક પૂર અને જાનહાનિની શક્યતા હતી. વધુમાં ભૂખ હડતાળને કારણે અમિત ભટનાગરની તબિયત ગંભીર બની રહી હતી, તેથી તેમને તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયા હતા.
પ્રદર્શનકારીઓએ સરકારના દાવા ફગાવ્યા
વિરોધકારીઓનો દાવો છે કે તેમને બળજબરીપૂર્વક હટાવવામાં આવ્યા અને તેમની શાંતિપૂર્ણ અભિવ્યક્તિને દબાવવાનો પ્રયાસ થયો. તેમના મતે પ્રોજેક્ટમાં થયેલી અનિયમિતતાઓ, વળતર સંબંધિત ગેરરીતિઓ અને પુનર્વસનના પ્રશ્નો જાહેર થાય તે પહેલાં જ પોલીસ કાર્યવાહી કરીને આંદોલન સમાપ્ત કરાવી દેવામાં આવ્યું.
પન્ના ટાઇગર રિઝર્વને લઈને પર્યાવરણ ચિંતા
આ પ્રોજેક્ટનો સૌથી મોટો વિવાદ પર્યાવરણને લઈને પણ છે. પ્રોજેક્ટનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ પન્ના ટાઇગર રિઝર્વ વિસ્તારને અસર કરે છે. પર્યાવરણવિદોના મતે ડેમ અને જળાશયના કારણે જંગલ વિસ્તાર ડૂબી શકે છે, વન્યજીવોના રહેઠાણમાં વિક્ષેપ આવી શકે છે અને જૈવવિવિધતા પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે. નદીના કુદરતી પ્રવાહમાં ફેરફારથી માછલીઓ, વેટલેન્ડ્સ અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ પર પણ અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ભવિષ્યમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા અંગે પણ સવાલ
કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં આબોહવા પરિવર્તન અને વરસાદની અનિશ્ચિતતા વધતા કેન નદીમાં જ પાણીની અછત ઊભી થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં બેતવા નદીમાં વધારાનું પાણી પહોંચાડવાનો મૂળ હેતુ જ પડકારરૂપ બની શકે છે.
સરકારનો દાવો – બુંદેલખંડનો વિકાસ થશે
કેન્દ્ર સરકાર અને મધ્ય પ્રદેશ સરકાર બંનેનો દાવો છે કે તમામ જરૂરી મંજૂરીઓ બાદ જ પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂકાયો છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ પ્રોજેક્ટથી દુષ્કાળગ્રસ્ત બુંદેલખંડને લાંબા ગાળે મોટો લાભ મળશે. સિંચાઈ, પીવાનું પાણી, વીજ ઉત્પાદન અને પ્રાદેશિક વિકાસને નવી ગતિ મળશે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ પ્રભાવિત પરિવારો માટે પુનર્વસન પેકેજ પણ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
વિકાસ સામે અધિકારોની લડાઈ હજુ ચાલુ
કેન-બેતવા નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ એક તરફ દેશના સૌથી મહત્વાકાંક્ષી જળ સંસાધન પ્રોજેક્ટ તરીકે જોવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ હજારો આદિવાસી અને ગ્રામિણ પરિવારો માટે જીવન, જમીન અને ઓળખનો પ્રશ્ન બની ગયો છે. વિકાસ અને પર્યાવરણ, જાહેર હિત અને સ્થાનિક અધિકારો વચ્ચેનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું તે હવે સરકાર અને સમાજ બંને માટે સૌથી મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.
