Vande Mataram Bill: કેન્દ્ર સરકાર હવે રાષ્ટ્રગીત ‘વંદે માતરમ’ ને પણ રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ જેટલી કાનૂની સુરક્ષા આપવા તરફ આગળ વધી રહી છે. જો રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયેલ નેશનલ ઓનરનો અપમાન અટકાવવાનો (સુધારા) બિલ, 2026 પસાર થશે, તો વંદે માતરમના ગાનને જાણપૂર્વક રોકનાર અથવા તેના દરમિયાન અવરોધ ઊભો કરનાર સામે ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ અથવા દંડ અથવા બંને સજાની જોગવાઈ લાગુ થઈ શકે છે. અત્યાર સુધી આ પ્રકારની કાનૂની સુરક્ષા માત્ર રાષ્ટ્રગાનને જ પ્રાપ્ત હતી.
રાજ્યસભામાં રજૂ થયેલું બિલ શું કહે છે?
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયેલા સુધારા બિલમાં વર્ષ 1971ના પ્રિવેન્શન ઑફ ઇન્સલ્ટ્સ ટુ નેશનલ ઓનર એક્ટની કલમ 3માં ફેરફારનો પ્રસ્તાવ છે. હાલની જોગવાઈ મુજબ રાષ્ટ્રગાનના ગાનમાં જાણપૂર્વક વિક્ષેપ પાડવો અથવા ગાન દરમિયાન સભામાં અવરોધ ઉભો કરવો દંડનીય ગુનો છે. હવે સરકારે આ જ જોગવાઈને રાષ્ટ્રગીત વંદે માતરમ પર પણ લાગુ કરવાની દરખાસ્ત મૂકી છે. સરકાર સજાની મુદત અથવા “જાણપૂર્વક” શબ્દમાં કોઈ ફેરફાર કરી રહી નથી, પરંતુ બંને રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોને સમાન કાનૂની સુરક્ષા આપવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
સરકારનું તર્ક: બંધારણ સભાના નિર્ણયનો ઉલ્લેખ
સરકારે પોતાના હેતુ અને કારણોના નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે 24 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે વંદે માતરમને જન ગણ મન જેટલું જ સન્માન આપવામાં આવશે. સરકારનું કહેવું છે કે બંધારણ સભાએ બંનેને સમાન માન આપવાની વાત કરી હતી, પરંતુ કાયદાકીય રીતે રાષ્ટ્રગીતને ક્યારેય સમાન સુરક્ષા મળી નહોતી. આ સુધારા દ્વારા તે ખામી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
1971ના કાયદામાં પ્રથમ વખત મોટો ફેરફાર
વર્ષ 1971નો કાયદો અત્યાર સુધી મુખ્યત્વે રાષ્ટ્રીય ધ્વજ, બંધારણ અને રાષ્ટ્રગાનના અપમાન સામે જ લાગુ પડતો હતો. જો આ સુધારો પસાર થશે તો પ્રથમ વખત રાષ્ટ્રગીતને પણ સીધી કાનૂની સુરક્ષા મળશે. આ બિલ અંગે રાજ્યસભામાં ચર્ચા થવાની છે અને તેના પર રાજકીય તેમજ કાનૂની ચર્ચા તેજ બની છે.
ગયા એક વર્ષથી સરકાર વંદે માતરમને લઈને સક્રિય
કેન્દ્રીય મંત્રિમંડળે મે 2026માં આ સુધારાને મંજૂરી આપી હતી. તે પહેલાં કેન્દ્ર સરકારે વંદે માતરમના ગાન માટે સત્તાવાર પ્રોટોકોલ જાહેર કર્યો હતો. જાન્યુઆરીમાં ગૃહ મંત્રાલયે પરિપત્ર બહાર પાડીને સરકારી કાર્યક્રમોમાં ગાનની પદ્ધતિ નક્કી કરી હતી. ફેબ્રુઆરીમાં જાહેર કરાયેલા નિર્દેશોમાં સંપૂર્ણ છ અંતરાવાળું સંસ્કરણ રાજ્યના નિર્ધારિત કાર્યક્રમો માટે સૂચવવામાં આવ્યું હતું અને જ્યાં રાષ્ટ્રગીત તથા રાષ્ટ્રગાન બંને ગવાય ત્યાં પહેલાં વંદે માતરમ ગાવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં તમામ રાજ્યોને આ સૂચનાઓનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા પણ જણાવાયું હતું.
150મી વર્ષગાંઠ સાથે જોડાયેલી ઉજવણી
વર્ષ 2025-26 દરમિયાન વંદે માતરમના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે કેન્દ્ર સરકારે દેશવ્યાપી કાર્યક્રમો યોજ્યા હતા. 77મી ગણતંત્ર દિવસની પરેડની થીમ પણ વંદે માતરમ પર આધારિત હતી. સંસ્કૃતિ મંત્રાલયે બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની મૂળ હસ્તપ્રતની પ્રતિકૃતિ રજૂ કરી હતી, જ્યારે બીટિંગ રિટ્રીટ સમારોહ દરમિયાન સૈનિક બેન્ડોએ ‘વંદે માતરમ’ શબ્દની વિશેષ રચના રજૂ કરી હતી.
અદાલતોમાં પહેલેથી જ ચાલી રહ્યો છે વિવાદ
વંદે માતરમના ગાન માટેના પ્રોટોકોલને લઈને અનેક અરજીઓ અદાલતોમાં દાખલ થઈ ચૂકી છે. માર્ચ 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે ગૃહ મંત્રાલયના પરિપત્ર સામે દાખલ અરજીમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. અદાલતે કહ્યું હતું કે તે માત્ર સલાહરૂપ પરિપત્ર છે અને તેનું પાલન ન કરવા બદલ કોઈ સજા નક્કી કરવામાં આવી નથી. હવે સરકાર આ બિલ દ્વારા એ જ ખામી દૂર કરી રહી છે અને સજાની જોગવાઈ ઉમેરવા જઈ રહી છે.
કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં પણ મુદ્દો બાકી
વરિષ્ઠ વકીલ અને CPI(M)ના સાંસદ વિકાસ રંજન ભટ્ટાચાર્ય દ્વારા કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં પણ આ પ્રોટોકોલ સામે જાહેરહિત અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં મદરસાઓમાં સવારની પ્રાર્થના દરમિયાન વંદે માતરમ ફરજિયાત ગાવાના રાજ્ય સરકારના આદેશ પર હાઈકોર્ટે અગાઉ સ્થગિત આદેશ આપ્યો હતો અને પ્રાથમિક રીતે જણાવ્યું હતું કે કોઈને પણ વંદે માતરમ ગાવા માટે ફરજ પાડી શકાય નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા
1986ના બિજોય ઇમેન્યુઅલ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ધાર્મિક માન્યતાના આધારે રાષ્ટ્રગાન ન ગાવા બદલ વિદ્યાર્થીઓને શાળામાંથી કાઢી મૂકવું ગેરકાયદેસર છે. જ્યારે વર્ષ 2017માં સુપ્રીમ કોર્ટે વંદે માતરમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ બનાવવાની માંગ કરતી અરજી ફગાવી હતી અને કહ્યું હતું કે બંધારણના અનુચ્છેદ 51A(a)માં માત્ર રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અને રાષ્ટ્રગાનનો જ ઉલ્લેખ છે, રાષ્ટ્રગીતનો નથી.
150 વર્ષ જૂનો ઐતિહાસિક વિવાદ ફરી ચર્ચામાં
બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે 1875માં વંદે માતરમની રચના કરી હતી અને પછી તેને પોતાની નવલકથા આનંદમઠમાં સામેલ કર્યું હતું. વર્ષ 1896માં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં પ્રથમ વખત આ ગીત ગાયું હતું. 1905ના બંગાળ વિભાજન બાદ તે સ્વદેશી આંદોલનનું પ્રતિક બની ગયું હતું. જોકે ગીતના પાછળના અંતરાઓમાં માતૃભૂમિને દેવી સ્વરૂપે દર્શાવવામાં આવતા કેટલાક મુસ્લિમ સંગઠનોએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો.
1937માં કોંગ્રેસે લીધો હતો ઐતિહાસિક નિર્ણય
1937માં કોંગ્રેસ કાર્યસમિતિએ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની સલાહના આધારે નિર્ણય કર્યો હતો કે સરકારી અને ઔપચારિક કાર્યક્રમોમાં માત્ર વંદે માતરમના પ્રથમ બે અંતરાઓ જ ગવાશે. આ નિર્ણયનો ઉલ્લેખ ભાજપ સતત કરતી રહી છે અને તેને ઐતિહાસિક સમજૂતી ગણાવે છે.
રાજકીય ઘમાસાણ પણ તેજ બન્યું
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ અગાઉ વંદે માતરમને ભાગોમાં વહેંચવાના નિર્ણયને દેશના વિભાજનના બીજ ગણાવ્યા હતા. બીજી તરફ કોંગ્રેસ, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને અન્ય વિપક્ષી પક્ષોએ સરકાર પર આ મુદ્દાને રાજકીય લાભ માટે ઉપયોગ કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે. કોંગ્રેસે કહ્યું છે કે સરકાર કાયદામાં જેલની જોગવાઈઓ વધારીને ડરનું વાતાવરણ ઉભું કરી રહી છે.
મુસ્લિમ સંગઠનોની ચેતવણી
ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડ, જમિયત ઉલેમા-એ-હિંદ અને જમાત-એ-ઈસ્લામી સહિતના સંગઠનોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો સંસદ વંદે માતરમ ગાવાને કાનૂની રીતે ફરજિયાત બનાવશે અથવા તેના આધારે દંડની જોગવાઈ અમલમાં આવશે, તો તેઓ આ કાયદાને અદાલતમાં પડકારશે. સંગઠનોનું કહેવું છે કે આ મુદ્દો બંધારણના અનુચ્છેદ 19, 25 અને 28 હેઠળ મળતા મૂળભૂત અધિકારો સાથે જોડાયેલો છે.
બિલ પસાર થશે તો શું બદલાશે?
જો રાજ્યસભા અને લોકસભામાં આ સુધારા બિલ પસાર થઈ કાયદો બની જશે, તો વંદે માતરમને પણ રાષ્ટ્રગાન જેટલી કાનૂની સુરક્ષા મળશે. ત્યારબાદ કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા રાષ્ટ્રગીતના ગાનમાં જાણપૂર્વક અવરોધ ઉભો કરવો અથવા તેને રોકવાનો પ્રયાસ કરવો ફોજદારી ગુનો ગણાશે અને તેના માટે ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ, દંડ અથવા બંને સજાની જોગવાઈ લાગુ પડશે. આ સાથે રાષ્ટ્રગીતને લઈને દાયકાઓથી ચાલતી રાજકીય, ઐતિહાસિક અને કાનૂની ચર્ચા ફરી એકવાર દેશના કેન્દ્રમાં આવી ગઈ છે.
