Food Adulteration India: ભારતમાં ખાદ્ય સુરક્ષાને લઈને ચિંતાજનક સ્થિતિ સામે આવી છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન દેશભરના ખાદ્ય સુરક્ષા અધિકારીઓએ કુલ 8.86 લાખથી વધુ ખાદ્ય નમૂનાઓની તપાસ કરી હતી. આ તપાસમાં લગભગ 1.85 લાખ નમૂનાઓમાં ભેળસેળ, ગુણવત્તાની ખામી અથવા નિર્ધારિત ધોરણોનું ઉલ્લંઘન જોવા મળ્યું, જે કુલ તપાસાયેલા નમૂનાઓના લગભગ 20 ટકા જેટલા થાય છે. જોકે આમાંથી મોટાભાગના કેસોમાં માત્ર આર્થિક દંડ ફટકારીને કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે ખૂબ ઓછા કેસોમાં દોષિતોને સજા મળી હતી.
મોટાભાગના કેસોમાં દંડ, ખૂબ ઓછા કેસોમાં દોષસિદ્ધિ
સરકારી આંકડાઓ મુજબ, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ભેળસેળ અથવા ધોરણોનું ઉલ્લંઘન સાબિત થયેલા 1,85,780 કેસોમાંથી 1,39,507 કેસોમાં માત્ર દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. આ સંખ્યા કુલ કેસોના લગભગ 75 ટકા જેટલી થાય છે. બીજી તરફ માત્ર 6,203 કેસોમાં જ દોષસિદ્ધિ નોંધાઈ હતી, જે કુલ કેસોના માત્ર 3.3 ટકા જેટલા છે. આ માહિતી આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા રાજ્યસભામાં લેખિત જવાબમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.
2021-22થી 2025-26 સુધીના અમલીકરણની સ્થિતિ
સરકારે રજૂ કરેલા આંકડાઓમાં વર્ષ 2021-22થી 2025-26 દરમિયાન ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ હેઠળ થયેલી કાર્યવાહીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ સમયગાળામાં ખાદ્ય નમૂનાઓની સતત તપાસ કરવામાં આવી હતી અને દર વર્ષે નોંધપાત્ર સંખ્યામાં ભેળસેળયુક્ત અથવા ધોરણો પર ખરા ન ઉતરેલા નમૂનાઓ સામે આવ્યા હતા.
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ હેઠળ કાર્યવાહી કેવી રીતે થાય છે
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ, 2006 મુજબ જે ખાદ્ય નમૂનાઓ નિર્ધારિત ગુણવત્તા અથવા સુરક્ષા ધોરણો પર ખરા ઉતરતા નથી, તેમને અસુરક્ષિત, નીચી ગુણવત્તાવાળા અથવા ખોટા લેબલવાળા ખાદ્ય પદાર્થોની શ્રેણીમાં રાખવામાં આવે છે.
ઓછી ગંભીરતાવાળા કેસોમાં સુધારાની નોટિસ આપવામાં આવે છે. જ્યારે નીચી ગુણવત્તાવાળા, ભ્રામક દાવા કરનારા અથવા આરોગ્ય માટે જોખમી ખાદ્ય પદાર્થોના કેસોમાં આર્થિક દંડ ફટકારવામાં આવે છે. વધુ ગંભીર કેસોમાં ફોજદારી કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવે છે અને અદાલતમાં દોષસિદ્ધિ મેળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
લેબોરેટરી રિપોર્ટના આધારે નક્કી થાય છે કાર્યવાહી
દરેક કેસમાં સૌથી મહત્વની ભૂમિકા લેબોરેટરી રિપોર્ટની હોય છે. પરીક્ષણના પરિણામોના આધારે ઉલ્લંઘનની ગંભીરતા નક્કી કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સંબંધિત ફૂડ સેફ્ટી કમિશનર કાયદાની જોગવાઈઓ મુજબ આગળની કાર્યવાહી અંગે નિર્ણય લે છે.
દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં ધોરણો પર ખરા ન ઉતરતા નમૂનાઓ મળી રહ્યા છે
સરકારી આંકડાઓ દર્શાવે છે કે છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન ખાદ્ય નમૂનાઓમાં ઉલ્લંઘનની સંખ્યા સતત ઊંચી રહી છે.
વર્ષ 2021-22 દરમિયાન 32,935 નમૂનાઓ ધોરણો પર ખરા ઉતર્યા નહોતા. 2022-23માં આ સંખ્યા વધીને 44,626 થઈ હતી. ત્યારબાદ 2023-24માં 33,808 અને 2024-25માં 34,388 નમૂનાઓમાં ખામી જોવા મળી હતી. વર્ષ 2025-26માં ફરી વધારો નોંધાયો અને 40,023 નમૂનાઓ ધોરણો મુજબ ન હોવાનું સામે આવ્યું.
દોષસિદ્ધિમાં વધારો થયો છતાં દર હજુ પણ ખૂબ ઓછો
દોષસિદ્ધિના દરમાં વર્ષો દરમિયાન થોડો સુધારો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ કુલ કેસોની સરખામણીએ તે હજુ પણ ખૂબ ઓછો છે.
2021-22માં 32,935 કેસોમાંથી માત્ર 671 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી, જ્યારે 19,437 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
2022-23માં 44,626 કેસોમાંથી 1,188 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી અને 28,464 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
2024-25માં 34,388 કેસોમાંથી 1,265 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ નોંધાઈ હતી, જ્યારે 30,142 કેસોમાં આર્થિક દંડની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
2025-26માં સ્થિતિમાં થોડો સુધારો નોંધાયો હતો. 40,023 કેસોમાંથી 1,918 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી, જે આશરે 4.8 ટકા થાય છે. આ વર્ષે 31,878 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વર્ષ 2025-26ના આંકડાઓ પ્રારંભિક છે અને લેબોરેટરી રિપોર્ટ તથા અદાલતી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
રાજ્યવાર કામગીરીમાં મોટો તફાવત જોવા મળ્યો
રાજ્યો વચ્ચે કાર્યવાહી અને દોષસિદ્ધિના દરમાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળ્યો છે.
વર્ષ 2025-26 દરમિયાન તમિલનાડુએ દેશમાં સૌથી વધુ 44,603 ખાદ્ય નમૂનાઓની તપાસ કરી હતી. તેમાં 3,984 નમૂનાઓ ધોરણો મુજબ ન હતા. આમાંથી 857 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી, જે આશરે 21.5 ટકા થાય છે. ઉપરાંત 1,359 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
કેરળમાં 1,863 ખરાબ નમૂનાઓમાંથી 330 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ નોંધાઈ હતી, જે આશરે 17.7 ટકા થાય છે.
હરિયાણા અને દિલ્હીમાં પણ અનુક્રમે આશરે 16 ટકા અને 14.7 ટકા જેટલો દોષસિદ્ધિ દર નોંધાયો હતો.
ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ ઉલ્લંઘન છતાં દોષસિદ્ધિ ઓછી
ઉત્તર પ્રદેશે દેશમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ 39,519 ખાદ્ય નમૂનાઓની તપાસ કરી હતી. તેમાંના 20,427 નમૂનાઓ ધોરણો પર ખરા ઉતર્યા નહોતા, જે સમગ્ર દેશમાં મળેલા ખરાબ નમૂનાઓનો અડધાથી વધુ હિસ્સો બને છે.
તેમ છતાં રાજ્યમાં માત્ર 342 કેસોમાં જ દોષસિદ્ધિ થઈ હતી, જે 2 ટકાથી પણ ઓછી છે.
રાજસ્થાનમાં પણ દોષસિદ્ધિનો દર ખૂબ ઓછો રહ્યો
રાજસ્થાનમાં 4,594 ખરાબ નમૂનાઓ મળી આવ્યા હતા, જે દેશમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ હતા. પરંતુ ત્યાં માત્ર 31 કેસોમાં જ દોષસિદ્ધિ નોંધાઈ હતી, એટલે કે દોષસિદ્ધિનો દર 1 ટકાથી પણ ઓછો રહ્યો.
ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન મળીને વર્ષ 2025-26 દરમિયાન દેશના કુલ 62.5 ટકા ખરાબ ખાદ્ય નમૂનાઓ માટે જવાબદાર રહ્યા, પરંતુ કુલ દોષસિદ્ધિમાં તેમનો હિસ્સો માત્ર આશરે 19 ટકા રહ્યો.
ગુજરાત સહિત કેટલાક રાજ્યોનું પ્રદર્શન
ગુજરાતમાં ધોરણો પર ખરા ન ઉતરેલા આશરે 8 ટકા કેસોમાં દોષિતોને સજા અપાવવામાં સફળતા મળી હતી. કર્ણાટકમાં આ દર 6 ટકાથી થોડો વધુ રહ્યો હતો, જ્યારે મધ્ય પ્રદેશમાં આશરે 4 ટકા કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી.
બીજી તરફ પશ્ચિમ બંગાળ, તેલંગાણા, ઝારખંડ, ગોવા, આસામ, બિહાર અને પુડુચેરી સહિતના અનેક રાજ્યો તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ખરાબ ખાદ્ય નમૂનાઓ મળી આવ્યા હોવા છતાં એકપણ દોષસિદ્ધિ નોંધાઈ નહોતી.
દેશમાં 60 લાખથી વધુ ખાદ્ય વ્યવસાયો નોંધાયેલા
સરકારે ખાદ્ય વ્યવસાય સંબંધિત વિગતો પણ જાહેર કરી છે. 30 જૂન 2026 સુધી દેશમાં 91 હજારથી વધુ સક્રિય કેન્દ્રીય લાયસન્સ, 11.63 લાખ રાજ્ય લાયસન્સ અને આશરે 61.8 લાખ ખાદ્ય વ્યવસાયોની નોંધણીઓ ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ હેઠળ નોંધાયેલી હતી.
નિયમો મુજબ વ્યવસાયના કદ અને વાર્ષિક ટર્નઓવરના આધારે નોંધણી અથવા લાયસન્સ લેવું ફરજિયાત છે. નાના ઉત્પાદકો, ફેરિયાઓ અને સ્ટ્રીટ ફૂડ વેચાણકારો માટે નોંધણીની વ્યવસ્થા છે, જ્યારે મોટા ઉત્પાદકો અને ખાદ્ય વ્યવસાયો માટે રાજ્ય અથવા કેન્દ્રીય લાયસન્સ ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.
ખાદ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ અસરકારક બનાવવાની જરૂર
આંકડાઓ દર્શાવે છે કે દેશમાં ખાદ્ય નમૂનાઓની તપાસનો વ્યાપ સતત વધી રહ્યો છે, પરંતુ ભેળસેળ અને ગુણવત્તાના ઉલ્લંઘન સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી અને દોષસિદ્ધિનો દર હજુ પણ ખૂબ ઓછો છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અસરકારક અમલીકરણ, ઝડપી તપાસ, સમયસર અદાલતી કાર્યવાહી અને કડક દંડની વ્યવસ્થા દ્વારા જ ખાદ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે.
