Reservation in India: તાજેતરના સમયમાં નીટ પેપર લીક મુદ્દે જંતર-મંતર ખાતે થયેલા વિરોધ પ્રદર્શન બાદ સોશિયલ મીડિયા પર આરક્ષણને લઈને ફરી એકવાર મોટી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. વિવિધ પોસ્ટ્સ અને વીડિયોમાં એવો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે ભારતમાં આરક્ષણ માત્ર 10 વર્ષ માટે જ આપવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે કેટલાક લોકોનું કહેવું છે કે બંધારણમાં આરક્ષણની સમયમર્યાદા 60 વર્ષ સુધીની હતી. આ દાવાઓને કારણે સામાન્ય લોકોમાં પણ ગૂંચવણ સર્જાઈ છે. પરંતુ બંધારણની જોગવાઈઓ અને બંધારણીય સુધારાઓનો અભ્યાસ કરીએ તો વાસ્તવિક સ્થિતિ અલગ જોવા મળે છે.

શું બંધારણમાં આરક્ષણ માત્ર 10 વર્ષ માટે નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું?

આ પ્રશ્નનો સીધો જવાબ છે – નહીં. બંધારણમાં સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણમાં મળતું આરક્ષણ માત્ર 10 વર્ષ માટે નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું એવો દાવો સાચો નથી. બંધારણમાં 10 વર્ષની સમયમર્યાદા માત્ર લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે આરક્ષિત બેઠકો તેમજ તે સમયના એંગ્લો-ઇન્ડિયન સમુદાયના નિયુક્ત પ્રતિનિધિઓ માટે લાગુ કરવામાં આવી હતી.

આ જોગવાઈ બંધારણના અનુચ્છેદ 334 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. જ્યારે 26 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ બંધારણ અમલમાં આવ્યું ત્યારે આ વ્યવસ્થા માત્ર 10 વર્ષ માટે રાખવામાં આવી હતી, એટલે કે તેની મૂળ સમયમર્યાદા વર્ષ 1960 સુધી હતી.

10 વર્ષની જોગવાઈનો અર્થ શું હતો?

બંધારણમાં ઉલ્લેખિત 10 વર્ષની મર્યાદાનો સંબંધ માત્ર લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ સાથે હતો. તેનો અર્થ સરકારી નોકરીઓ અથવા શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં મળતા આરક્ષણ સાથે કોઈપણ રીતે જોડાયેલો નહોતો.

અર્થાત્, સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં SC/ST માટે બેઠકોના આરક્ષણને સમયાંતરે સમીક્ષા કરવાની વિચારસરણી હેઠળ આ જોગવાઈ બનાવવામાં આવી હતી.

શું બંધારણમાં 60 વર્ષની કોઈ સમયમર્યાદા લખવામાં આવી હતી?

બંધારણમાં ક્યાંય પણ એવો ઉલ્લેખ નથી કે આરક્ષણ માત્ર 60 વર્ષ સુધી જ રહેશે. આ દાવો પણ તથ્ય આધારિત નથી.

આ ગેરસમજનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સંસદે દર 10 વર્ષે બંધારણીય સુધારા દ્વારા અનુચ્છેદ 334 હેઠળની સમયમર્યાદા વધારી હતી. સ્વતંત્રતાના લગભગ 60 વર્ષ બાદ સોશિયલ મીડિયા પર અનેક પોસ્ટ્સમાં આ બાબતને ખોટી રીતે રજૂ કરવામાં આવી અને ત્યારથી “60 વર્ષનું આરક્ષણ” જેવી ગેરસમજ વધુ ફેલાઈ.

લોકસભા અને વિધાનસભામાં આરક્ષણ આજે પણ કેમ ચાલુ છે?

સામાજિક અને રાજકીય સમાનતા હજી સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત થઈ નથી તેવું માનતા સંસદે સમયાંતરે બંધારણીય સુધારા કરીને અનુચ્છેદ 334 હેઠળની સમયમર્યાદા વધારી છે.

તાજેતરમાં 104મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2019 દ્વારા લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં SC/ST માટે બેઠકોનું આરક્ષણ 25 જાન્યુઆરી 2030 સુધી લંબાવવામાં આવ્યું છે.

આ જ સુધારા હેઠળ એંગ્લો-ઇન્ડિયન સમુદાય માટે નિયુક્ત સભ્યોની વ્યવસ્થા સમાપ્ત કરવામાં આવી હતી.

શું સરકારી નોકરીઓમાં મળતું આરક્ષણ પણ 10 વર્ષ માટે હતું?

ના. સરકારી નોકરીઓમાં મળતું આરક્ષણ ક્યારેય પણ 10 વર્ષની સમયમર્યાદા સાથે જોડાયેલું નહોતું.

બંધારણમાં સરકારી નોકરીઓમાં સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો તેમજ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના પ્રતિનિધિત્વ માટે અલગ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે, જે સમયમર્યાદા આધારિત નથી.

શું શિક્ષણમાં મળતું આરક્ષણ પણ સમયમર્યાદા સાથે જોડાયેલું છે?

શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં મળતું આરક્ષણ પણ 10 વર્ષની કોઈ મર્યાદા સાથે જોડાયેલું નથી.

બંધારણ રાજ્યને સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગોના વિકાસ માટે વિશેષ વ્યવસ્થા કરવાની સત્તા આપે છે, જેના આધારે વિવિધ પ્રકારના આરક્ષણ અને વિશેષ યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવે છે.

આરક્ષણ સંબંધિત મહત્વના બંધારણીય અનુચ્છેદો

અનુચ્છેદ 15(4): રાજ્યને સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો, અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ માટે શિક્ષણ ક્ષેત્રે વિશેષ જોગવાઈ કરવાની સત્તા આપે છે.

અનુચ્છેદ 15(5): ખાનગી (અલ્પસંખ્યક સંસ્થાઓ સિવાયની) શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પણ આરક્ષણ સંબંધિત જોગવાઈ કરવાની મંજૂરી આપે છે.

અનુચ્છેદ 15(6): 103મા બંધારણીય સુધારા (2019) દ્વારા આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS) માટે મહત્તમ 10 ટકા આરક્ષણની જોગવાઈ ઉમેરવામાં આવી હતી.

અનુચ્છેદ 16(4): સરકારી નોકરીઓમાં એવા પછાત વર્ગો માટે આરક્ષણની જોગવાઈ કરે છે જેમનું સરકારી સેવાઓમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ નથી.

અનુચ્છેદ 16(4A): SC/ST કર્મચારીઓને પ્રમોશનમાં આરક્ષણ માટે રાજ્યને વિશેષ જોગવાઈ કરવાની મંજૂરી આપે છે.

અનુચ્છેદ 16(4B): બેકલોગ ખાલી જગ્યાઓ ભરવા માટે વિશેષ વ્યવસ્થા કરવાની જોગવાઈ કરે છે.

અનુચ્છેદ 46: રાજ્યને અનુસૂચિત જાતિઓ, અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને સમાજના અન્ય નબળા વર્ગોના શૈક્ષણિક તથા આર્થિક હિતોને પ્રોત્સાહન આપવા માર્ગદર્શન આપે છે.

શું આરક્ષણ માટે કોઈ અંતિમ તારીખ નક્કી કરવામાં આવી છે?

બંધારણમાં સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણમાં મળતા આરક્ષણ માટે કોઈ નિશ્ચિત અંતિમ તારીખ નક્કી કરવામાં આવી નથી.

આ વ્યવસ્થા દેશની સામાજિક પરિસ્થિતિ, વિવિધ આયોગોના અહેવાલો, ન્યાયિક નિર્ણયો અને સંસદના કાયદાકીય નિર્ણયોના આધારે બદલાઈ શકે છે.

બીજી તરફ લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં SC/ST માટે બેઠકોનું આરક્ષણ અનુચ્છેદ 334 હેઠળ સમયાંતરે બંધારણીય સુધારા દ્વારા વધારવામાં આવે છે.

આરક્ષણ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો

ભારતમાં આરક્ષણ વ્યવસ્થા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક ઐતિહાસિક ચુકાદા આપ્યા છે.

વર્ષ 1992ના ઇન્દ્રા સાહની (મંડલ કમિશન) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં કુલ આરક્ષણની મર્યાદા 50 ટકા સુધી રાખવાનો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. જોકે વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં બાદના કેટલાક કેસોમાં અલગ વ્યવસ્થાઓ પણ જોવા મળી છે.

વર્ષ 2022માં સુપ્રીમ કોર્ટે 103મા બંધારણીય સુધારા હેઠળ આપવામાં આવેલા EWS આરક્ષણને બંધારણીય રીતે માન્ય ગણાવ્યું હતું, જેના કારણે આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ માટે 10 ટકા આરક્ષણ યથાવત રહ્યું.

સોશિયલ મીડિયા પરના દાવાઓને સમજવાની જરૂર

આરક્ષણને લઈને સોશિયલ મીડિયા પર અનેક પ્રકારના દાવાઓ સતત વાયરલ થતા રહે છે. પરંતુ બંધારણની જોગવાઈઓ દર્શાવે છે કે 10 વર્ષની સમયમર્યાદા માત્ર લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં SC/ST માટેની આરક્ષિત બેઠકો સાથે સંબંધિત હતી.

સરકારી નોકરીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને અન્ય કલ્યાણકારી આરક્ષણ વ્યવસ્થાઓ માટે બંધારણમાં અલગ જોગવાઈઓ છે અને તેના માટે કોઈ 10 વર્ષ કે 60 વર્ષની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી.

બંધારણના મૂળ લખાણ, બંધારણીય સુધારાઓ અને સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો અભ્યાસ સ્પષ્ટ કરે છે કે “આરક્ષણ માત્ર 10 વર્ષ માટે હતું” અથવા “આરક્ષણ 60 વર્ષ પછી સમાપ્ત થવાનું હતું” જેવા દાવાઓ અધૂરા અથવા ભ્રામક છે.

વાસ્તવિકતા એ છે કે રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ માટેની કેટલીક જોગવાઈઓ સમયાંતરે સંસદ દ્વારા લંબાવવામાં આવી છે, જ્યારે શિક્ષણ અને સરકારી નોકરીઓમાં મળતા આરક્ષણ માટે બંધારણમાં અલગ કાનૂની માળખું છે, જે આજે પણ અમલમાં છે અને તેમાં ફેરફાર માત્ર બંધારણીય તથા કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા જ થઈ શકે છે.