Manusmriti and BR Ambedkar: 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ ભારતનું બંધારણ અપનાવવામાં આવ્યું તેના બે દિવસ પહેલાં સમાજ સુધારક અને કોંગ્રેસ નેતા કેશવરાવ જેધેએ ડૉ. બી.આર. આંબેડકર અને તેમના સાથીઓને બંધારણ તૈયાર કરવા બદલ અભિનંદન આપ્યા હતા. જોકે, તેમણે આંબેડકરને ‘વર્તમાન મનુ’ તરીકે સંબોધવામાં આવતા કેટલાક સભ્યો સામે અસહમતિ વ્યક્ત કરી હતી.
જેધેએ યાદ અપાવ્યું હતું કે 1927ના મહાડ સત્યાગ્રહ દરમિયાન આંબેડકરે મનુસ્મૃતિનું જાહેરમાં દહન કર્યું હતું. તેથી તેમના મતે આંબેડકરને મનુ સાથે સરખાવવા કરતાં તેમણે તૈયાર કરેલા બંધારણને ‘ભીમ સ્મૃતિ’ તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય હતું.
લગભગ આઠ દાયકા બાદ પણ મનુસ્મૃતિનો રાજકીય અને સામાજિક સંદર્ભ ચર્ચામાં છે. તાજેતરમાં કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ પુણેના ‘વિદ્યાર્થીઓની ગૂંજ’ કાર્યક્રમમાં મનુસ્મૃતિ જેવી વિચારસરણી અને પિતૃસત્તા સામે વાત કરી હતી. તેમણે મહિલાઓને પિતા, પતિ કે પુત્રની માલિકી તરીકે જોતી માન્યતાઓની ટીકા કરી હતી. BJP નેતાઓએ તેના જવાબમાં મનુસ્મૃતિના અન્ય શ્લોકોનો ઉલ્લેખ કરીને મહિલાઓના સન્માન પર ભાર મૂક્યો હોવાનો દાવો કર્યો હતો.
બંધારણ સભામાં મનુસ્મૃતિ અંગે અલગ-અલગ દૃષ્ટિકોણ
બંધારણ સભાની ચર્ચાઓમાં મનુસ્મૃતિ અને અન્ય સ્મૃતિગ્રંથોનો ઉલ્લેખ વારંવાર થયો હતો. હિન્દુ કોડ બિલ, સમાન નાગરિક સંહિતા, અનુસૂચિત જાતિઓના અધિકારો, લગ્ન અને વારસાના કાયદા જેવા મુદ્દાઓ પર સભ્યોના અભિગમ અલગ હતા.
પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ કે.આર. નારાયણનના પૂર્વ પ્રેસ સચિવ એસ.એન. સાહૂના જણાવ્યા મુજબ, બંધારણ સભાના ઘણા સભ્યો માનતા હતા કે જૂના કાયદાઓથી આગળ વધીને આધુનિક અને પ્રગતિશીલ કાનૂની વ્યવસ્થા બનાવવી જરૂરી છે.
નવેમ્બર 1948માં કે.એમ. મુનશીએ પણ કહ્યું હતું કે હિન્દુ કાયદાના નવા મુસદ્દાના અનેક પ્રાવધાનો મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્યના નિયમોથી અલગ હશે. તેમના મતે દેશને એકજૂથ અને મજબૂત બનાવવા માટે જરૂરી સામાજિક સુધારાઓ કરવામાં ધાર્મિક પ્રથાઓને અડચણ બનવા દેવી જોઈએ નહીં.
‘મહારનો કાયદો’ અને ‘ભીમ સ્મૃતિ’ની ચર્ચા
NALSAR યુનિવર્સિટી ઑફ લૉના એડજંક્ટ પ્રોફેસર અનુરાગ ભાસ્કરના જણાવ્યા મુજબ, બંધારણ સભામાં કેટલાક સભ્યો આંબેડકરને ‘આધુનિક મનુ’ તરીકે જોતા હતા, જ્યારે દલિત સભ્યો આ સરખામણીથી અસ્વસ્થ હતા.
દલિત નેતા એચ.જે. ખાંડેકરે 21 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણને ‘મહારનો કાયદો’ ગણાવ્યું હતું. તેમનો તર્ક હતો કે મનુના કાયદાની જગ્યાએ આંબેડકર સાથે જોડાયેલું નવું કાનૂની માળખું આવી રહ્યું છે, જે સમાનતા પર આધારિત હશે.
બીજી તરફ હર ગોવિંદ પંતે જૂની મનુસ્મૃતિ અને નવા બંધારણ વચ્ચે કેટલીક સમાનતા હોવાનું જણાવ્યું હતું. તેમણે મનુસ્મૃતિમાં બ્રાહ્મણો માટે અને બંધારણમાં SC તથા ST માટે આપવામાં આવેલા રક્ષણની તુલના કરી હતી. 24 નવેમ્બર 1949ના રોજ તેમણે કહ્યું હતું કે SC અને STની સુરક્ષા જરૂરી હતી કારણ કે તેઓ પોતાની રક્ષા જાતે કરી શકતા નહોતા.
મહિલા અધિકારો માટે આંબેડકરે મનુસ્મૃતિનો ઉલ્લેખ કર્યો
હિન્દુ કોડ બિલની ચર્ચા દરમિયાન આંબેડકરે મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. 24 ફેબ્રુઆરી 1949ના રોજ તેમણે કહ્યું હતું કે મનુ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય 137 સ્મૃતિકારોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ હતા.
આંબેડકરે દલીલ કરી હતી કે મનુસ્મૃતિ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિમાં પુત્રીને પિતાની સંપત્તિમાં એક ચતુર્થાંશ હિસ્સો આપવાની જોગવાઈનો ઉલ્લેખ હતો. જોકે, તેમણે કહ્યું હતું કે પાછળની પરંપરાઓએ આ અધિકારની અસર ઘટાડીને મહિલાઓને નુકસાન પહોંચાડ્યું.
હિન્દુ કોડ બિલમાં પુત્રીનો હિસ્સો પુત્ર જેટલો કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. આંબેડકરે રૂઢિચુસ્ત વિરોધીઓને જવાબ આપતાં સ્મૃતિઓના જ ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમનો તર્ક હતો કે જો શાસ્ત્રોના આધારે કાયદો બનાવવાની વાત કરવામાં આવે છે, તો મહિલાઓને મળતા અધિકારો દર્શાવતા શાસ્ત્રીય સંદર્ભોને પણ અવગણી શકાય નહીં.
રૂઢિચુસ્ત સભ્યોનો વિરોધ
આંબેડકરના સ્મૃતિગ્રંથોના ઉપયોગ સામે કેટલાક સભ્યોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. વી.એસ. સરવટેએ 25 ફેબ્રુઆરી 1949ના રોજ તેમની ટિપ્પણીને બિનજરૂરી ગણાવી હતી. ગોકુલભાઈ દૌલતરામ ભટ્ટે સ્મૃતિકારોની બુદ્ધિમત્તાનો બચાવ કરતાં કહ્યું હતું કે તેમણે સમાજ માટે વિચારપૂર્વક નિયમો બનાવ્યા હતા અને સમય અનુસાર તેમાં ફેરફાર શક્ય હોવા છતાં આવા ફેરફારો ખૂબ વિચારપૂર્વક થવા જોઈએ.
સેઠ ગોવિંદ દાસે હિન્દુ કોડ બિલના વિરોધને અગાઉ સતી પ્રથા અને બાળલગ્ન સુધારા સામે થયેલા વિરોધ સાથે સરખાવ્યો હતો. તેમના મતે શાસ્ત્રોમાં લખાયેલું બધું અપરિવર્તનશીલ છે એવી માન્યતા સામાજિક સુધારાના માર્ગમાં અડચણ બની શકે છે.
જાતિ વ્યવસ્થા અને મનુસ્મૃતિ
મનુસ્મૃતિ અંગે આંબેડકરની મૂળભૂત ટીકા જાતિ વ્યવસ્થા અને અસ્પૃશ્યતા સાથે પણ જોડાયેલી હતી. અનુરાગ ભાસ્કરના જણાવ્યા મુજબ, આંબેડકરે મનુસ્મૃતિને જાતિ આધારિત અસમાનતા અને મહિલાઓ તથા શોષિત વર્ગો પરના ભેદભાવને યોગ્ય ઠેરવતા વિચારના સ્ત્રોત તરીકે પડકાર્યો હતો. 1927નું મનુસ્મૃતિ દહન આ વિરોધનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ રહ્યું.
27 નવેમ્બર 1947ના રોજ વી.આઈ. મુનીસ્વામીએ SCની સ્થિતિ સુધારવા માટે કેન્દ્ર સરકારને આગામી 10 વર્ષ સુધી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા 1 કરોડ રૂપિયા ખર્ચવાની માંગ સાથે પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તેમાં ઘર બનાવવા માટે જમીન, પીવાનું પાણી અને શિક્ષણ સહાય જેવા પગલાંની માંગ હતી. બાદમાં નક્કી 1 કરોડ રૂપિયાની જગ્યાએ ‘પૂરતા પગલાં’ લેવાનો સુધારો સ્વીકારાયો.
પંજાબના દલિત નેતા પ્રોફેસર યશવંત રાયે ચર્ચા દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે હજારો વર્ષથી નીચી જાતિના લોકોને સમાનતાથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા છે. તેમણે મનુસ્મૃતિના વર્ણવ્યવસ્થાના ઉલ્લેખ સાથે અસ્પૃશ્યતા દૂર કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
આ ચર્ચાઓ દર્શાવે છે કે બંધારણ રચનાની પ્રક્રિયામાં મનુસ્મૃતિનો ઉપયોગ એકસરખી રીતે થયો નહોતો. કોઈએ તેને પરંપરાગત કાયદાની સત્તા તરીકે રજૂ કરી, તો કોઈએ તેની મર્યાદાઓ સામે આધુનિક સમાનતાના સિદ્ધાંતો આગળ ધપાવ્યા. આંબેડકર માટે પણ મનુસ્મૃતિનો સંદર્ભ ક્યારેક પરંપરાની અંદરના સુધારાને સમજાવવા માટે હતો, જ્યારે જાતિ અને અસમાનતાના પ્રશ્ને તેઓ તેના કડક ટીકાકાર રહ્યા હતા.
