Bihar Flood and Drought: બિહાર આ વર્ષે કુદરતી આફતના એક અનોખા સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં પૂરનાં પાણી તબાહી મચાવી રહ્યા છે, જ્યારે તે જ સમયે અન્ય વિસ્તારોમાં વરસાદના અભાવે ખેડૂતો દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા છે. સૌથી ગંભીર સ્થિતિ ભાગલપુર જિલ્લામાં જોવા મળી રહી છે, જ્યાં એક તરફ ખેતરો પૂરનાં પાણીમાં ડૂબેલા છે અને બીજી તરફ થોડા જ કિલોમીટર દૂર ખેડૂતો સિંચાઈના પાણી માટે તરસી રહ્યા છે.
ભાગલપુરમાં પાંચ કિલોમીટરના અંતરે બદલાઈ જાય છે સ્થિતિ
ભાગલપુર નજીકના સબૌર પ્રખંડની અનેક પંચાયતો હાલમાં પૂરથી અસરગ્રસ્ત છે. ઘોસપુર અને ઇંગ્લિશ ફરકા જેવા ગામોમાં મકાઈના ખેતરો પૂરનાં પાણીમાં ડૂબી ગયા છે. પરંતુ ઇંગ્લિશ ફરકાથી માત્ર પાંચ કિલોમીટર દૂર ગૌરાડીહ પ્રખંડના ગામોમાં સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે વિપરીત છે. અહીં પૂરનું પાણી પહોંચ્યું નથી અને વરસાદના અભાવે ડાંગરનાં ખેતરોમાં તિરાડો પડવા લાગી છે.
ઘોસપુરના ખેડૂત સંજય યાદવનું કહેવું છે કે જો પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારમાંથી પાણી દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા હોત તો બંને સમસ્યાનો એકસાથે ઉકેલ આવી શકત. ભાગલપુરમાં 23 ઓગસ્ટથી પૂરનું સંકટ શરૂ થયું હતું. રાઘોપુરમાં તટબંધ તૂટ્યા બાદ સ્થિતિ વણસી અને ત્યારબાદ ગંગામાં આવેલા પૂરથી ભાગલપુર શહેર સહિત અનેક પ્રખંડો અસરગ્રસ્ત બન્યા. ગૌરાડીહ અને જગદીશપુર જેવા વિસ્તારો પૂરથી બચ્યા, પરંતુ ત્યાં વરસાદની અછતને કારણે ખેતી સંકટમાં છે. જિલ્લામાં અત્યાર સુધી સરેરાશ કરતાં 48 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.
15 જિલ્લામાં પૂર, 16 જિલ્લામાં વરસાદની ભારે અછત
આ સ્થિતિ માત્ર ભાગલપુર પૂરતી મર્યાદિત નથી. 14 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીના આંકડા પ્રમાણે બિહારના 15 જિલ્લાની 49.67 લાખ વસ્તી પૂરથી પ્રભાવિત થઈ છે. કુલ 88 પ્રખંડની 575 ગ્રામ પંચાયતો અસરગ્રસ્ત છે. રાજ્યમાં કુલ 8,053 ગ્રામ પંચાયતો હોવાથી સાત ટકાથી વધુ પંચાયતો પૂરથી અસરગ્રસ્ત છે.
સરકાર દ્વારા રાહત શિબિરો અને સામુદાયિક રસોડાં ચલાવવામાં આવી રહ્યાં છે. હાલમાં 13 રાહત શિબિરો અને 1,248 સામુદાયિક રસોડાં કાર્યરત છે. પૂરથી 100થી વધુ રસ્તાઓને નુકસાન થયું છે અને 15થી વધુ સ્થળોએ તટબંધ તૂટ્યા છે. 600થી વધુ ગ્રામ્ય રસ્તાઓ પાણીમાં ડૂબેલા હોવાનો અંદાજ છે.
કૃષિ વિભાગના 8 સપ્ટેમ્બર સુધીના પ્રાથમિક મૂલ્યાંકન મુજબ રાજ્યમાં લગભગ એક લાખ હેક્ટરમાં ડાંગર, મકાઈ, કેળા અને શાકભાજીના પાકને પૂરથી નુકસાન થયું છે. સરકાર નુકસાનના આધારે ખેડૂતોને ઇનપુટ અનુદાન આપવાની તૈયારી કરી રહી છે.
રાજ્યમાં સરેરાશ કરતાં 35 ટકા ઓછો વરસાદ
જળ સંસાધન વિભાગના આંકડા દર્શાવે છે કે 14 સપ્ટેમ્બર સુધી બિહારમાં સરેરાશ કરતાં 35 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે. 30 જિલ્લાઓમાં વરસાદની અછત 30 ટકા કરતાં વધુ છે, જ્યારે 16 જિલ્લાઓમાં સરેરાશ કરતાં 40 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.
સીતામઢી અને શિવહર જેવા પૂરપ્રવણ જિલ્લાઓમાં પણ આ વર્ષે અનુક્રમે 58 અને 62 ટકા વરસાદની અછત છે. જહાનાબાદમાં 14 સપ્ટેમ્બર સુધી માત્ર 311 મિમી વરસાદ નોંધાયો છે અને ત્યાં પણ સરેરાશ કરતાં 58 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે.
પૂરગ્રસ્ત 15 જિલ્લાઓમાં પટણા, ભોજપુર, સારણ, વૈશાલી, ભાગલપુર, બેગુસરાય, બક્સર, સમસ્તીપુર, મુંગેર, કટિહાર, લખીસરાય, ખગડિયા, પૂર્ણિયા, મધેપુરા અને અરવલનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી લખીસરાય, બક્સર અને ખગડિયા સિવાયના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં વરસાદની મોટી અછત છે.
પૂર અને દુષ્કાળ એકસાથે કેમ?
નદી નિષ્ણાત ડૉ. દિનેશ કુમાર મિશ્રના જણાવ્યા મુજબ બિહારમાં ભૂતકાળમાં ઉત્તર બિહારમાં પૂર અને દક્ષિણ બિહારમાં દુષ્કાળ જોવા મળતો હતો, પરંતુ એક જ વિસ્તારમાં બંને સ્થિતિ એકસાથે જોવા મળવી અસામાન્ય છે. તેમના મતે આ વખતે પાડોશના ગામમાં પાણી ભરાયેલું છે, જ્યારે પોતાના ખેતરો સૂકાં છે.
જળ સંસાધન વિભાગના પૂર્વ સંયુક્ત સચિવ ગજાનન મિશ્રે વરસાદની બદલાતી પેટર્ન અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના અનુસાર 1990 પછી વરસાદનો સ્વભાવ બદલાયો છે. મે મહિનાનો પ્રી-મોન્સૂન વરસાદ ઘટ્યો છે, જુલાઈમાં ડાંગરની રોપણી સમયે વરસાદ ઓછો થાય છે અને વર્ષમાં ક્યારેક એક-બે દિવસમાં જ અડધા વર્ષની જેટલો વરસાદ પડી જાય છે. અગાઉ સરેરાશ 40 દિવસ વરસાદ પડતો હતો, જે હવે ઘટીને 30થી 35 દિવસ થયો છે.
આ વર્ષે બિહારમાં પૂરનું મુખ્ય કારણ સ્થાનિક વરસાદ નહીં પરંતુ નેપાળ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશમાં થયેલા ભારે વરસાદનું પાણી પણ છે, જે નદીઓ મારફતે બિહારમાં પ્રવેશી રહ્યું છે.
નહેરોમાં પાણી હોવા છતાં ખેતરો કેમ સૂકાં?
આ સ્થિતિએ રાજ્યની સિંચાઈ વ્યવસ્થા સામે પણ મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે. ડૉ. દિનેશ મિશ્રે પ્રશ્ન કર્યો છે કે જો રાજ્યમાં નહેરોનું મોટું જાળું છે તો નદીઓનું પાણી ખેતરો સુધી કેમ પહોંચતું નથી?
જળ સંસાધન વિભાગ મુજબ મોટી અને મધ્યમ સિંચાઈ યોજનાઓથી 38.13 લાખ હેક્ટર જમીનને સિંચાઈની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે, પરંતુ નહેરો દ્વારા માત્ર 17.30 લાખ હેક્ટર સુધી પાણી પહોંચી રહ્યું છે. એટલે કે ક્ષમતાની સરખામણીએ આશરે 44 ટકા જમીન સુધી જ નહેરનું પાણી પહોંચે છે.
ગજાનન મિશ્રના મતે જળ વ્યવસ્થાપનની નીતિમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર છે. ચોમાસાના વધારાના પાણીને કેવી રીતે સંગ્રહિત કરી શકાય અને તેને દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કેવી રીતે પહોંચાડી શકાય, તેના પર વિચાર થવો જોઈએ. સરકાર માટે સવાલ એ પણ છે કે નદીઓમાં પૂરનું પાણી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં સિંચાઈ માટે ખેડૂતોને તેનો પૂરતો લાભ કેમ મળતો નથી?
દરમિયાન કૃષિ વિભાગે 17 ઓગસ્ટ 2026થી ડીઝલ સિંચાઈ અનુદાન યોજના શરૂ કરી છે. ખેડૂતોને પ્રતિ લિટર 75 રૂપિયાના દરે પ્રતિ એકર, પ્રતિ સિંચાઈ 750 રૂપિયાનું અનુદાન મળશે અને વધુમાં વધુ ત્રણ સિંચાઈ માટે આ સહાય આપવામાં આવશે. જોકે બિહાર સામેનો મોટો પડકાર માત્ર તાત્કાલિક રાહતનો નહીં, પરંતુ પૂર અને દુષ્કાળ બંનેને એકસાથે સંભાળી શકે તેવી લાંબા ગાળાની જળ વ્યવસ્થાપન નીતિ ઊભી કરવાનો છે.
