Modi Uzbekistan Award: ઇતિહાસનો અર્થ અને તેનો રાજકીય ઉપયોગ દેશ પ્રમાણે કેવી રીતે બદલાઈ શકે છે તેનું તાજું ઉદાહરણ ભારત અને ઉઝબેકિસ્તાનના સંબંધોમાં જોવા મળ્યું છે. ભારતમાં મુઘલ શાસક બાબરનું નામ અનેક વખત રાજકીય વિવાદ અને આક્રમણના પ્રતીક તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, જ્યારે ઉઝબેકિસ્તાનમાં બાબરને પોતાના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાના મહત્વપૂર્ણ પાત્ર તરીકે માનવામાં આવે છે. આ જ પરિસ્થિતિ વચ્ચે ઉઝબેકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ શૌકત મિર્ઝિયોયેવે 30 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને દેશના વિદેશી નેતાઓ માટેના સર્વોચ્ચ સન્માન ‘ઓલી દરાજલી દોસ્તલિક’થી સન્માનિત કર્યા છે.

મોદીએ સન્માનને ભારત-ઉઝબેકિસ્તાનના સહિયારા વારસાને સમર્પિત કર્યું

સન્માન સ્વીકાર્યા બાદ વડાપ્રધાન મોદીએ તેને ભારતના 140 કરોડ લોકો તેમજ ભારત અને ઉઝબેકિસ્તાન વચ્ચેની સદીઓ જૂની મિત્રતા અને સહિયારા વારસાને સમર્પિત કર્યું. આ નિવેદનને કારણે બાબર અને મુઘલ ઇતિહાસને લઈને ભારતીય રાજકીય ચર્ચામાં રહેલો વિરોધાભાસ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. ઘરેલુ રાજકારણમાં જે ઐતિહાસિક પાત્રને લઈને તીવ્ર રાજકીય ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે, તે જ પાત્રના જન્મસ્થળ સાથે ભારતની વિદેશ નીતિમાં સાંસ્કૃતિક સંબંધોની વાત કરવામાં આવે છે.

બાબરનો જન્મ આજના ઉઝબેકિસ્તાનના અન્દિજાનમાં થયો હતો

બાબરનો જન્મ 1483માં ફરગના ખીણના અન્દિજાનમાં થયો હતો, જે આજે ઉઝબેકિસ્તાનનો ભાગ છે. ઉઝબેકિસ્તાનની સત્તાવાર પ્રવાસન વ્યવસ્થામાં બાબર સાથે જોડાયેલા સ્મારકો, સંગ્રહાલય અને પાર્કનો સમાવેશ થાય છે. ત્યાં તેને ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાના મહત્વપૂર્ણ પાત્ર તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. 14 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ બાબરના જન્મદિવસે પણ ઉઝબેક સરકારે તેને મહાન કવિ, સેનાપતિ અને રાજનેતા તરીકે યાદ કર્યો હતો.

ભારતમાં બાબરની છબી સંપૂર્ણપણે અલગ રાજકીય સંદર્ભમાં રજૂ થાય છે

ભારતમાં બાબરનું ઐતિહાસિક મૂલ્યાંકન ઘણીવાર રાજકીય ચર્ચાનો ભાગ બને છે. કેટલાક રાજકીય મંચો પર તેને આક્રમણખોર તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે અને તેના નામનો ઉપયોગ આજના રાજકીય વિવાદોમાં પણ થાય છે. આ સંદર્ભમાં ઉઝબેકિસ્તાનની બાબર પ્રત્યેની દૃષ્ટિ અલગ છે. વધુ મહત્વની વાત એ છે કે બાબર જે ઉઝબેક શૈબાની શક્તિઓ સામે લડ્યો હતો, તેમણે 1501માં તેને સમરકંદમાંથી હાંકી કાઢ્યો હતો. એટલે આજના ઉઝબેકિસ્તાનને માત્ર ‘બાબરનો દેશ’ ગણાવવો ઐતિહાસિક રીતે એક સરળ અને અધૂરો અભિગમ છે.

બાબર પોતે ભારતને પોતાનું વતન માનતો હતો

બાબરના જીવન સાથે જોડાયેલા ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોમાં પણ ભારત અંગેની તેની પોતાની દૃષ્ટિ જોવા મળે છે. ‘બાબરનામા’માં બાબરે ભારત સાથે પોતાના સંબંધો વિશે લખ્યું છે. તેની ઓળખ માત્ર જન્મસ્થળના આધારે નક્કી કરી શકાય નહીં, કારણ કે તેના જીવનનો મોટો ઐતિહાસિક હિસ્સો ભારત સાથે જોડાયેલો રહ્યો હતો. તેના વંશની આગળની કડીઓમાં હુમાયૂં, અકબર, જહાંગીર, શાહજહાં અને ઔરંગઝેબ જેવા મુઘલ શાસકોનો સમાવેશ થાય છે.

વિદેશ નીતિમાં ઇતિહાસ કરતાં રાષ્ટ્રીય હિતને પ્રાથમિકતા

ભારત અને ઉઝબેકિસ્તાન વચ્ચેના વર્તમાન સંબંધોનો આધાર પાંચસો વર્ષ જૂના સંઘર્ષ કરતાં આધુનિક રાષ્ટ્રીય હિતો પર છે. બંને દેશોએ સંબંધોને ‘કમ્પ્રિહેન્સિવ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ’ સુધી આગળ વધાર્યા છે. 2030 સુધી દ્વિપક્ષીય વેપારને 5 અબજ ડોલર સુધી લઈ જવાનું લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. સાથે જ લાંબા ગાળાના યુરેનિયમ સપ્લાય, માઇનિંગ, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ, ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સંરક્ષણ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, આયુર્વેદ અને પ્રવાસન જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધારવાની દિશામાં ચર્ચા થઈ છે.

ઓવૈસીના કટાક્ષથી રાજકીય વિરોધાભાસ સામે આવ્યો

AIMIM નેતા અસદુદ્દીન ઓવૈસીએ પણ આ મુદ્દે કટાક્ષ કર્યો હતો. તેમણે બાબરના જન્મસ્થળ અને મોદીને મળેલા સન્માન વચ્ચેના સંબંધનો ઉલ્લેખ કરીને એવા લોકો સામે સવાલ ઉઠાવ્યો કે જેઓ ભારતમાં બાબરના નામનો ઉપયોગ તીવ્ર રાજકીય ભાષામાં કરે છે. આ ટિપ્પણીનો રાજકીય અર્થ એ છે કે ઇતિહાસનું મૂલ્યાંકન ઘરેલુ રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં અલગ રીતે કરવામાં આવે છે.

મોદીને મળેલું સન્માન વિદેશ નીતિની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ

મોદીને ઉઝબેકિસ્તાનનું સર્વોચ્ચ સન્માન મળવું પોતે કોઈ વિસંગતિ નથી. કોઈપણ દેશ પોતાની વિદેશ નીતિમાં વેપાર, ઊર્જા, ખનિજ, સુરક્ષા, ટેક્નોલોજી અને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટીને પ્રાથમિકતા આપે છે. ભારત માટે મધ્ય એશિયા વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર છે. તેથી ઉઝબેકિસ્તાન સાથે સંબંધો મજબૂત કરવાનું પગલું રાષ્ટ્રીય હિત સાથે જોડાયેલું છે.

બાબરના નામથી આજના નાગરિકોની ઓળખ નક્કી કરવાનો પ્રશ્ન

આ સમગ્ર ચર્ચાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે પાંચસો વર્ષ પહેલાં જીવેલા શાસકના આધારે આજના ભારતીય નાગરિકોની ઓળખ નક્કી કરવી કેટલી યોગ્ય છે. બાબર 1530માં મૃત્યુ પામ્યો હતો અને તેની કબર કાબુલમાં છે. બીજી તરફ ભારતના મુસ્લિમ નાગરિકો આજના ભારતના નાગરિક છે અને તેમની ઓળખ કોઈ મધ્યકાલીન શાસકની વંશાવળીથી નક્કી થતી નથી.

ઇતિહાસને રાજકીય હથિયાર નહીં, સમજણનું સાધન બનાવવાની જરૂર

ઉઝબેકિસ્તાનમાં બાબર સાંસ્કૃતિક વારસાનો ભાગ છે અને ભારતમાં તે અનેક વખત રાજકીય વિવાદનું કેન્દ્ર બને છે. આ વિરોધાભાસ બતાવે છે કે ઇતિહાસનો ઉપયોગ સંદર્ભ પ્રમાણે કેવી રીતે બદલાય છે. વિદેશ નીતિમાં ભારતે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને ઉઝબેકિસ્તાન સાથેના સંબંધો આગળ વધારવા જોઈએ. પરંતુ ઘરેલુ રાજકારણમાં પણ પાંચસો વર્ષ જૂના ઇતિહાસને આજના નાગરિકો સામે રાજકીય હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરવાને બદલે તેને ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને તથ્યો સાથે સમજવાની જરૂર છે.