Bhetawada Chemical Pollution Protest: અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકાનું ભેટાવાડા ગામ એક સમયે દેશી ગુલાબની સુગંધિત ખેતી માટે સમગ્ર પંથકમાં જાણીતું હતું. ગામની જમીન પર ઉગતા ગુલાબથી આસપાસનો વિસ્તાર મહેકતો અને ફૂલોની ઉત્તમ ખેતી બદલ ખેડૂતોને પુરસ્કારો પણ મળતા હતા. જોકે, સ્થાનિક લોકોના આક્ષેપ મુજબ છેલ્લા 15 વર્ષમાં પરિસ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર થયો છે. આજે જે જમીન પર ગુલાબની ખેતી થતી હતી ત્યાં કેમિકલયુક્ત પાણી અને દુર્ગંધની સમસ્યા ઊભી થઈ છે. ગ્રામજનોનો દાવો છે કે ઔદ્યોગિક એકમો અને ધોળકા નગરપાલિકામાંથી નીકળતા કથિત પ્રદૂષિત પાણીના કારણે ભેટાવાડા સહિત આસપાસના પાંચ ગામોમાં ખેતી અને જનજીવન ગંભીર રીતે અસરગ્રસ્ત થયું છે.
પાંચ ગામોમાં કેમિકલયુક્ત પાણીથી સમસ્યા વધ્યાનો આક્ષેપ
ભેટાવાડા ઉપરાંત ત્રાસદ, નેસડા, પાલડી અને આંબારેલી ગામોમાં પણ કેમિકલયુક્ત પાણીની અસર થઈ હોવાનો સ્થાનિકોનો આક્ષેપ છે. ખેડૂતોના જણાવ્યા અનુસાર, એક સમયે ઉપજાઉ ગણાતી જમીનમાં હવે પાક ઉગાડવો મુશ્કેલ બની ગયો છે. અંદાજે 75 ટકા કરતાં વધુ બાગાયતી ખેતી સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે પાણીમાં રહેલા કેમિકલના કારણે જમીનની ગુણવત્તા અને ખેતીની ક્ષમતા બંનેને મોટું નુકસાન થયું છે.
નગરપાલિકાના ગંદા પાણી અને STP અંગે સવાલો
સ્થાનિકોના જણાવ્યા પ્રમાણે છેલ્લા 15 વર્ષથી ધોળકાના ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને નગરપાલિકામાંથી નીકળતું કથિત ઝેરી તથા એસિડિક પાણી ગામ તરફ છોડવામાં આવે છે. નગરપાલિકા પાસે સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ એટલે કે STP હોવા છતાં તેની ક્ષમતા અને કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ગ્રામજનોનો આક્ષેપ છે કે આશરે 30 ટકા જેટલું ગંદુ પાણી પૂરતી સારવાર વિના ખેતરો અને તળાવોમાં પહોંચી જાય છે. આ પાણીના કારણે સિંચાઈ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પાણીની ગુણવત્તા અંગે પણ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
200થી વધુ બોરવેલ નિષ્ફળ ગયાનો દાવો
ગામના લોકોના જણાવ્યા અનુસાર પ્રદૂષણના કારણે 200થી વધુ બોરવેલ નિષ્ફળ થઈ ગયા છે. કેટલાક ગ્રામજનોનો દાવો છે કે આ પાણીનો ઘરગથ્થુ ઉપયોગ કરવામાં આવે તો રસોઈના પાણીનો રંગ પણ બદલાઈ જાય છે. ખેડૂતો કહે છે કે આવા પાણીથી પાકને સિંચાઈ આપવામાં આવે ત્યારે છોડને નુકસાન થાય છે અને પાક સુકાઈ કે વળી જાય છે. ખેતી પર આધારિત પરિવારો માટે આ સ્થિતિ આર્થિક સંકટનું કારણ બની રહી છે.
કેમિકલ પ્રદૂષણથી કેન્સર અને ચામડીના રોગોના આક્ષેપ
આ સમગ્ર મામલાનો સૌથી ગંભીર પાસો આરોગ્ય સાથે જોડાયેલો છે. ભેટાવાડાના સ્થાનિકોના દાવા મુજબ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્સરની બીમારીને કારણે 21 કરતાં વધુ લોકોનાં મોત થયા છે. આસપાસના પાંચ ગામોને સાથે ગણવામાં આવે તો આ સંખ્યા 50થી વધુ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. હાલ ભેટાવાડામાં 100થી વધુ એક્ટિવ કેન્સરના કેસ હોવાનો પણ સ્થાનિકોનો આક્ષેપ છે. આ ઉપરાંત ચામડીના ગંભીર રોગો અને લીવર સંબંધિત સમસ્યાઓના કિસ્સાઓ પણ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
નહેરો અને તળાવોમાં કથિત કેમિકલયુક્ત પાણી પહોંચ્યું
મૂળ વ્યવસ્થા મુજબ ધોળકા વિસ્તારમાં ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પાણી મળી રહે તે માટે નહેર અને કેનાલની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. પરંતુ સ્થાનિકોના જણાવ્યા મુજબ આ જ નહેરોમાં ઔદ્યોગિક એકમો તથા નગરપાલિકાનું પૂરતું ટ્રીટમેન્ટ ન થયેલું અથવા અધૂરું ટ્રીટ થયેલું પાણી ગેરકાયદેસર રીતે છોડવામાં આવ્યું. નહેરોમાં ભંગાણ, લીકેજ અને ઓવરફ્લોની સમસ્યાઓને કારણે કથિત કેમિકલયુક્ત પાણી ખેતરો, તળાવો અને આસપાસના વહેણોમાં ફેલાયું. લાંબા સમય સુધી આવા પાણીના સંપર્કને કારણે ભૂગર્ભજળ પણ પ્રદૂષિત થયું હોવાનો ગ્રામજનોનો દાવો છે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પહોંચ્યો મામલો
પ્રદૂષણની સમસ્યાને લઈને ગ્રામજનોએ ગુજરાત હાઈકોર્ટનો પણ દરવાજો ખટખટાવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, હાઈકોર્ટે મામલે કડક વલણ અપનાવ્યું છે અને અગાઉના આદેશોના પાલન અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. જીપીસીબીના ચેરમેન, અમદાવાદ કલેક્ટર સહિતના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સામે કોર્ટના તિરસ્કારની નોટિસો ફટકારવામાં આવી હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. હાઈકોર્ટે કેડિલા અને કોનકર્ડ બાયોટેક જેવી કંપનીઓને ભેટાવાડાના તળાવને ફરી શુદ્ધ કરવાની દિશામાં આદેશ આપ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
18 MLDના નવા STPની વાત છતાં સમસ્યા યથાવત હોવાનો દાવો
પ્રશાસન તરફથી 18 MLD ક્ષમતાનો નવો STP પ્લાન્ટ બનાવવાની વાત કરવામાં આવી રહી હોવાનું જણાવાયું છે. પરંતુ ગ્રામજનોનો આક્ષેપ છે કે જમીની સ્તરે પ્રદૂષિત પાણી છોડવાની સમસ્યા હજુ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ નથી. જીપીસીબી દ્વારા નોટિસો આપવામાં આવતી હોવા છતાં કાયમી ઉકેલ ન આવ્યો હોવાનો પણ ખેડૂતોનો દાવો છે.
દસ દિવસથી વધુ સમયથી ખેડૂતોનું આંદોલન
સમસ્યાના કાયમી ઉકેલની માંગ સાથે ભેટાવાડા, ત્રાસદ, નેસડા, પાલડી અને આંબારેલી ગામોના ખેડૂતો છેલ્લા 10 દિવસથી વધુ સમયથી આંદોલન કરી રહ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. પુરુષો ઉપરાંત મહિલાઓ પણ આ વિરોધમાં જોડાઈ છે. ખેડૂતોની માંગ છે કે કેમિકલયુક્ત પાણીનો કાયમી નિકાલ કરવામાં આવે અને ખેતી તથા આરોગ્યને થયેલા નુકસાન અંગે યોગ્ય કાર્યવાહી થાય.
ગેનીબેન ઠાકોર અને યશુદાન ગઢવીનું સમર્થન
આંદોલનને રાજકીય સમર્થન પણ મળ્યું છે. કોંગ્રેસના સાંસદ ગેનીબેન ઠાકોર અને આમ આદમી પાર્ટીના નેતા યશુદાન ગઢવીએ વિરોધ સ્થળની મુલાકાત લઈને ખેડૂતો સાથે વાત કરી હોવાનું જણાવાયું છે. તેમણે પણ સરકાર અને વહીવટી તંત્રની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. બીજી તરફ ખેડૂતો હવે વધુ આક્રમક વલણ અપનાવવાની ચીમકી આપી રહ્યા છે.
ખેડૂતોનું અલ્ટીમેટમ, કેમિકલ ટેન્કર ધારાસભ્યના ઘરે લઈ જવાની ચીમકી
ખેડૂતોએ સરકાર અને વહીવટીતંત્રને અંતિમ ચેતવણી આપતા કહ્યું છે કે જો કેમિકલયુક્ત પાણીની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નહીં આવે તો તેઓ ગામમાંથી જ કેમિકલના ટેન્કરો ભરીને સ્થાનિક ભાજપના ધારાસભ્યના ઘરે લઈ જઈને ખાલી કરશે. આ ચીમકી આંદોલનકારીઓના વધતા રોષને દર્શાવે છે.
ગુલાબની સુગંધ પાછી આવશે કે કેમ તે મોટો સવાલ
ભેટાવાડાની સમસ્યા માત્ર ખેતીના નુકસાન પૂરતી મર્યાદિત નથી. ખેડૂતો તેને તેમના આરોગ્ય, જીવન અને આગામી પેઢીના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન ગણાવી રહ્યા છે. ભારતના બંધારણની કલમ 21 હેઠળ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર સાથે સ્વસ્થ પર્યાવરણ અંગેના હકો પણ મહત્વ ધરાવે છે. એક સમયે દેશી ગુલાબની ખેતી માટે જાણીતા આ ગામમાં હવે પ્રદૂષણ અંગેના આક્ષેપો વચ્ચે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે પ્રશાસન આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ ક્યારે લાવશે અને ભેટાવાડાની જમીનને ફરી ખેતીલાયક બનાવી શકાશે કે નહીં. ખેડૂતો માટે આ માત્ર ખેતર બચાવવાની નહીં, પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વ અને આવનારી પેઢીના ભવિષ્યની લડાઈ બની ગઈ છે.
