SC ST Atrocities Gujarat: ગુજરાતમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયોના લોકો સામે થતા અત્યાચારના કેસોને લઈને રાજ્યસભામાં રજૂ થયેલા આંકડાઓએ મહત્વપૂર્ણ સ્થિતિ સામે મૂકી છે. ઉપલબ્ધ સરકારી આંકડા મુજબ 2022થી 2024 દરમિયાન ગુજરાતમાં SC અને ST સમુદાયોને લગતા અત્યાચારના કુલ 4,890 કેસ નોંધાયા હતા. ત્રણ વર્ષ દરમિયાન કેસોની સંખ્યામાં કોઈ મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો નથી, જ્યારે દોષસિદ્ધિનો દર રાષ્ટ્રીય સરેરાશની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો રહ્યો છે.
2022થી 2024 સુધી કેસોની સંખ્યા લગભગ સ્થિર રહી
આંકડાઓ અનુસાર ગુજરાતમાં વર્ષ 2022 દરમિયાન SC-ST અત્યાચારના 1,609 કેસ નોંધાયા હતા. ત્યારબાદ 2023માં આ સંખ્યા વધીને 1,680 થઈ હતી. જોકે 2024માં ફરી ઘટાડો નોંધાતા 1,601 કેસ નોંધાયા. આમ, ત્રણ વર્ષમાં કુલ 4,890 કેસ નોંધાયા. કુલ કેસોમાં SC સમુદાય સાથે સંબંધિત કેસોનો હિસ્સો આશરે 81 ટકા રહ્યો હતો, જે દર્શાવે છે કે આંકડાકીય રીતે SC સમુદાય સાથે જોડાયેલા કેસોનું પ્રમાણ ST સમુદાયની સરખામણીમાં ઘણું વધારે હતું.
બાકી તપાસના કેસોમાં થોડો ઘટાડો
સરકારી આંકડાઓમાં તપાસ પૂર્ણ ન થઈ હોય તેવા કેસોની સ્થિતિ પણ સામે આવી છે. 2022માં ગુજરાતમાં આવા કુલ 489 કેસ તપાસ હેઠળ બાકી હતા. 2024 સુધીમાં આ સંખ્યા ઘટીને 449 થઈ ગઈ. એટલે કે બે વર્ષના સમયગાળામાં બાકી તપાસના કેસોમાં આશરે 8.2 ટકાનો ઘટાડો થયો. આ ઘટાડો તપાસ પ્રક્રિયામાં થોડો સુધારો દર્શાવે છે, જોકે હજુ પણ મોટી સંખ્યામાં કેસ તપાસના તબક્કામાં રહે છે.
ST કેસોમાં તપાસ બાકી રહેવાની સંખ્યામાં વધુ ઘટાડો
SC અને ST સમુદાયને અલગથી જોવામાં આવે તો ST સંબંધિત કેસોમાં તપાસ બાકી રહેવાની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો. 2022માં ST સંબંધિત 125 કેસોની તપાસ બાકી હતી, જે 2024માં ઘટીને 90 થઈ ગઈ. એટલે કે આ સમયગાળા દરમિયાન બાકી કેસોની સંખ્યામાં 35નો ઘટાડો થયો. બીજી તરફ SC સંબંધિત કેસોમાં ઘટાડો ખૂબ જ મર્યાદિત રહ્યો. 2022માં આવા 364 કેસ તપાસ હેઠળ હતા, જ્યારે 2024માં આ સંખ્યા 359 રહી હતી.
દોષસિદ્ધિનો દર ગુજરાત માટે ચિંતાજનક
કેસોની તપાસમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હોવા છતાં અદાલતી પ્રક્રિયામાં દોષસિદ્ધિનો દર ગુજરાત માટે મોટો પડકાર બની રહ્યો છે. SC સમુદાય સાથે જોડાયેલા કેસોમાં 2022 દરમિયાન દોષસિદ્ધિનો દર માત્ર 4.4 ટકા હતો. 2023માં તેમાં સુધારો થઈને 7.4 ટકા થયો હતો, પરંતુ 2024માં ફરી ઘટાડો નોંધાયો અને દર 5.4 ટકા રહ્યો. એટલે કે ત્રણ વર્ષમાં દોષસિદ્ધિનો દર સતત ઊંચો રહેવાને બદલે વધઘટ કરતો રહ્યો છે.
ST કેસોમાં પણ 2024માં દોષસિદ્ધિ ઘટી
ST સમુદાય સંબંધિત કેસોમાં 2022માં દોષસિદ્ધિનો દર 8 ટકા હતો. 2023માં તે વધીને 11.7 ટકા થયો, જે ત્રણ વર્ષમાં સૌથી ઊંચો દર હતો. જોકે 2024માં આ દરમાં મોટો ઘટાડો થયો અને તે માત્ર 4.5 ટકા રહ્યો. એટલે કે એક વર્ષ અગાઉની સરખામણીમાં દોષસિદ્ધિના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો.
રાષ્ટ્રીય સરેરાશની સરખામણીમાં ગુજરાત પાછળ
અહેવાલમાં ટાંકવામાં આવેલા આંકડાઓ અનુસાર 2024માં ગુજરાતમાં SC અને ST સંબંધિત કેસોમાં દોષસિદ્ધિનો દર અનુક્રમે 5.4 ટકા અને 4.5 ટકા રહ્યો હતો. તેની સામે રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ દર અનુક્રમે 33.9 ટકા અને 33.2 ટકા હતો. આ તફાવત ઘણો મોટો છે. એટલે કે ગુજરાતમાં નોંધાયેલા કેસોની સંખ્યા રાષ્ટ્રીય સ્તરની ચર્ચા જેટલી જ ગંભીર હોવા છતાં, અદાલતી પ્રક્રિયામાં દોષિત ઠેરવવામાં આવતા આરોપીઓનું પ્રમાણ રાષ્ટ્રીય દરની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું રહ્યું છે.
પીડિતોને મળતી રાહતમાં સતત વધારો
આંકડાઓમાં એક સકારાત્મક પાસું પીડિતોને આપવામાં આવતી રાહતના પ્રમાણમાં જોવા મળ્યું છે. 2022-23 દરમિયાન કુલ 1,623 પીડિતોને રાહત આપવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 2023-24માં આ સંખ્યા વધીને 2,195 થઈ. 2024-25માં વધુ વધારો થતાં 2,659 પીડિતોને રાહત મળી. આમ, ત્રણ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન રાહત મેળવનારા પીડિતોની સંખ્યામાં સતત વધારો નોંધાયો છે.
કેન્દ્રીય સહાયમાં પણ મોટો વધારો
ગુજરાતને SC અને ST સમુદાયોના પીડિતોને રાહત અને સંબંધિત યોજનાઓ માટે મળતી કેન્દ્રીય સહાયમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2022-23માં ગુજરાતને આશરે 4.2 કરોડ રૂપિયાની કેન્દ્રીય સહાય મળી હતી. 2023-24માં આ રકમમાં મોટો વધારો થઈને 29.8 કરોડ રૂપિયા થઈ હતી. ત્યારબાદ 2024-25માં ગુજરાતને 30 કરોડ રૂપિયાથી વધુની કેન્દ્રીય સહાય મળી હતી.
ત્રણ વર્ષમાં 64 કરોડની આસપાસ સહાય અને 6,477 પીડિતોને રાહત
ઉપલબ્ધ અહેવાલ અનુસાર 2022-23થી 2024-25 દરમિયાન ગુજરાતને કુલ આશરે 64 કરોડ રૂપિયાની કેન્દ્રીય સહાય મળી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન કુલ 6,477 પીડિતોને રાહત આપવામાં આવી હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે પીડિતોને નાણાકીય અને અન્ય પ્રકારની સહાય પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં વધારો થયો છે.
કેસોની સંખ્યા અને ન્યાયિક પરિણામ વચ્ચે મોટો તફાવત
સમગ્ર આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરીએ તો ગુજરાતમાં SC-ST સમુદાય વિરુદ્ધ અત્યાચારના કેસોમાં ત્રણ વર્ષ દરમિયાન કોઈ મોટો ઘટાડો થયો નથી. બીજી તરફ તપાસ બાકી રહેતા કેસોમાં મર્યાદિત ઘટાડો થયો છે અને પીડિતોને મળતી રાહત તથા કેન્દ્રીય સહાયમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ દોષસિદ્ધિના દરને લઈને ઉભો થાય છે. ખાસ કરીને 2024માં ગુજરાતનો SC માટે 5.4 ટકા અને ST માટે 4.5 ટકાનો દોષસિદ્ધિ દર રાષ્ટ્રીય સ્તરના 33.9 ટકા અને 33.2 ટકાના આંકડા કરતાં ઘણો ઓછો રહ્યો છે. તેથી હવે કેસોની નોંધણી ઉપરાંત તપાસની ગુણવત્તા, કાયદાકીય પ્રક્રિયાની ગતિ અને અદાલતમાં કેસોના પરિણામ અંગે પણ ગંભીર ધ્યાન આપવાની જરૂરિયાત સામે આવી છે.
