SIR Voter List 2026: ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR પ્રક્રિયાના ત્રીજા તબક્કામાં મતદાર યાદીઓમાં મોટા પાયે ફેરફાર સામે આવ્યો છે. અત્યાર સુધી પ્રકાશિત થયેલી મસૌદા મતદાર યાદીઓના આંકડા અનુસાર 16 રાજ્યો અને ત્રણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં અગાઉ નોંધાયેલા 36.08 કરોડથી વધુ મતદારોમાંથી આશરે 6.15 કરોડ નામ મસૌદા યાદીમાંથી હટાવવામાં આવ્યા છે. આ કુલ મતદાર આધારના લગભગ 17.04 ટકા જેટલો ઘટાડો છે. બીજી તરફ, આશરે 29.93 કરોડ મતદારોના નામ મસૌદા યાદીમાં યથાવત રાખવામાં આવ્યા છે.

દિલ્હીમાં દર ત્રણમાંથી એક જૂની નોંધણી બહાર

ત્રીજા તબક્કાના ઉપલબ્ધ આંકડાઓમાં દિલ્હીમાં સૌથી મોટો ટકાવારી ઘટાડો નોંધાયો છે. SIR પહેલાં દિલ્હીની મતદાર યાદીમાં આશરે 1.45 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા હતા. મસૌદા યાદી જાહેર થયા બાદ આ સંખ્યા ઘટીને લગભગ 97.53 લાખ રહી ગઈ છે. એટલે કે દિલ્હીમાં આશરે 47.56 લાખ નામ હટાવવામાં આવ્યા છે, જે અગાઉના કુલ મતદાર આધારના લગભગ 32.7 ટકા છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો જૂની મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા લગભગ દર ત્રણમાંથી એક નામ મસૌદા યાદીમાંથી બહાર થઈ ગયું છે.

દિલ્હીમાં હટાવવામાં આવેલા નામ પાછળના કારણો

ચૂંટણી પંચના આંકડાઓ પ્રમાણે દિલ્હીમાં હટાવવામાં આવેલા નામોમાં આશરે 43.32 લાખ મતદારો એવા હતા, જેઓ તપાસ દરમિયાન ગેરહાજર જોવા મળ્યા અથવા કાયમી રીતે અન્ય સ્થળે સ્થળાંતરિત થઈ ગયા હોવાનું જાણવા મળ્યું. આશરે 2.82 લાખ મતદારોના મૃત્યુની નોંધ મળી હતી, જ્યારે લગભગ 1.41 લાખ નામ ડુપ્લિકેટ અથવા એકથી વધુ સ્થળે નોંધાયેલા હોવાના કારણે દૂર કરવામાં આવ્યા. પંચના અધિકારીઓના મતે દિલ્હીમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો રોજગાર અને અન્ય કારણોસર એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે સ્થળાંતર કરતા હોવાથી અહીં ‘ફ્લોટિંગ પોપ્યુલેશન’નું પ્રમાણ વધારે છે અને તેના કારણે ઘટાડાનો આંકડો પણ મોટો જોવા મળ્યો છે.

મહારાષ્ટ્રમાં સંખ્યાની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટો ઘટાડો

કુલ સંખ્યાની દૃષ્ટિએ મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ નામ મતદાર યાદીમાંથી હટાવવામાં આવ્યા છે. SIR પહેલાં રાજ્યમાં આશરે 9.78 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા હતા. મસૌદા યાદી તૈયાર થયા બાદ આશરે 2.07 કરોડ નામ દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ રાજ્યની અગાઉની કુલ મતદાર યાદીના લગભગ 21.16 ટકા જેટલું છે. અત્યાર સુધીના ત્રીજા તબક્કાના આંકડાઓમાં કોઈ એક રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં હટાવવામાં આવેલા નામોની આ સૌથી મોટી સંખ્યા છે.

મહારાષ્ટ્રમાં દૂર કરાયેલા નામોમાં આશરે 1.54 કરોડ મતદારો એવા છે, જેમને ગેરહાજર અથવા અન્ય સ્થળે સ્થળાંતરિત થયેલા તરીકે નોંધવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત આશરે 34 લાખ મતદારોના મૃત્યુની માહિતી મળી હોવાનું જણાવાયું છે.

16 રાજ્યો અને ત્રણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SIR પ્રક્રિયા

SIRના ત્રીજા તબક્કામાં આંધ્ર પ્રદેશ, અરુણાચલ પ્રદેશ, હરિયાણા, ઝારખંડ, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ, ઓડિશા, પંજાબ, સિક્કિમ, ત્રિપુરા, તેલંગાણા અને ઉત્તરાખંડનો સમાવેશ થાય છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં દિલ્હી, ચંડીગઢ તેમજ દાદરા અને નગર હવેલી તથા દમણ અને દીવનો સમાવેશ થાય છે. આ તબક્કામાં આશરે 36.7 કરોડ મતદારોને SIR પ્રક્રિયામાં આવરી લેવામાં આવ્યા છે. મોટાભાગના વિસ્તારોમાં મસૌદા મતદાર યાદીઓ જાહેર થઈ ગઈ છે, જ્યારે નાગાલેન્ડ અને ત્રિપુરાની મસૌદા યાદીઓ હજુ પ્રકાશિત થવાની બાકી છે.

પહેલા બે તબક્કામાં પણ કરોડો નામ દૂર થયા હતા

SIRની પ્રક્રિયાની શરૂઆત 24 જૂન 2025ના રોજ બિહારથી થઈ હતી. બિહારમાં પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ આશરે 65 લાખ નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ બીજા તબક્કામાં 12 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની અંતિમ મતદાર યાદીઓ જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ તબક્કામાં મતદારોની સંખ્યા આશરે 5.18 કરોડ ઘટીને 45.81 કરોડ થઈ હતી, જે લગભગ 10.2 ટકાનો ઘટાડો હતો.

બીજા તબક્કામાં આશરે 66.88 લાખ મૃત મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાં ઉત્તર પ્રદેશમાંથી આશરે 25.47 લાખ અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી 24.16 લાખ નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત દાવા-વાંધા અને સુનાવણીની પ્રક્રિયા બાદ આશરે 63.16 લાખ નામ પણ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

અંતિમ મતદાર યાદી બાદ આંકડામાં ફેરફાર શક્ય

ત્રીજા તબક્કાના હાલના આંકડા મસૌદા મતદાર યાદીઓ પર આધારિત છે. તેથી દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા તથા ત્યારબાદની તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ અંતિમ મતદાર યાદીમાં નામોની સંખ્યામાં ફેરફાર થઈ શકે છે. પ્રથમ બે તબક્કાના આંકડાઓ સાથે ત્રીજા તબક્કાના આંકડાઓને જોવામાં આવે તો ત્રણેય તબક્કાની અંતિમ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ મતદાર યાદીમાંથી હટાવવામાં આવેલા નામોની કુલ સંખ્યા 10થી 11 કરોડ કે તેથી વધુ થવાની શક્યતા અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે.

SIRને લઈને ચૂંટણી પંચ અને વિપક્ષ વચ્ચે મતભેદ

ચૂંટણી પંચ SIRને મતદાર યાદીઓને વધુ ચોક્કસ, પારદર્શક અને વિશ્વસનીય બનાવવાની પ્રક્રિયા તરીકે રજૂ કરે છે. પંચના જણાવ્યા મુજબ મૃત, સ્થળાંતરિત, ગેરહાજર અને ડુપ્લિકેટ મતદારોની ઓળખ કરીને મતદાર યાદીઓને સુધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

બીજી તરફ વિપક્ષી પક્ષો અને કેટલાક નાગરિક અધિકાર સંગઠનો આ પ્રક્રિયાને લઈને સતત સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમનો મુખ્ય વાંધો એ છે કે દસ્તાવેજો અથવા પ્રક્રિયા સંબંધિત મુશ્કેલીઓના કારણે વાસ્તવિક અને પાત્ર મતદારોના નામ પણ યાદીમાંથી બહાર થઈ શકે છે. આ મુદ્દે છેલ્લા એક વર્ષથી રાજકીય અને કાનૂની સ્તરે ચર્ચા ચાલી રહી છે.

હવે અંતિમ યાદી પર સૌની નજર

ત્રીજા તબક્કાના આંકડાઓએ મતદાર યાદીમાં થયેલા મોટા ફેરફારને સામે લાવ્યો છે. દિલ્હીમાં 32.7 ટકા અને મહારાષ્ટ્રમાં 21.16 ટકાનો ઘટાડો ખાસ નોંધપાત્ર છે. હવે દાવા-વાંધાની પ્રક્રિયા બાદ કેટલા નામ ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ થાય છે અને કેટલા નામ અંતિમ રીતે બહાર રહે છે તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. અંતિમ મતદાર યાદીઓ જાહેર થયા બાદ જ SIRના ત્રીજા તબક્કાની વાસ્તવિક અસરનું સંપૂર્ણ ચિત્ર સ્પષ્ટ થશે.