Retired Bureaucrats Corporate Appointments: દેશમાં વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ, નિયમનકારી સંસ્થાઓના વડાઓ અને ન્યાયાધીશો નિવૃત્તિ બાદ તરત જ ખાનગી કંપનીઓ અથવા અન્ય મહત્વપૂર્ણ હોદ્દાઓ પર નિયુક્ત થવાના મુદ્દે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ‘મયૂર જાની ઓફિશિયલ’ સાથેની વાતચીતમાં ગુજરાતના પૂર્વ બ્યુરોક્રેટ અને પૂર્વ કેબિનેટ મંત્રી જય નારાયણ વ્યાસે નિવૃત્ત અધિકારીઓની આવી નિમણૂકો સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે ખાસ કરીને એવા અધિકારીઓને નિવૃત્તિ બાદ ઓછામાં ઓછો ત્રણ વર્ષનો ‘કૂલિંગ પિરિયડ’ આપવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી, જેઓ પોતાની અગાઉની સરકારી જવાબદારીઓ સાથે સીધા સંબંધિત ખાનગી ક્ષેત્રમાં જોડાઈ શકે.
SBIથી RBI સુધીના અધિકારીઓના ઉદાહરણો
મયૂર જાનીએ ચર્ચા દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટા સરકારી હોદ્દાઓ પર રહેલા અધિકારીઓ નિવૃત્તિ પહેલાં VRS લઈને અથવા નિવૃત્તિ બાદ થોડા જ સમયમાં મોટા કોર્પોરેટ જૂથો સાથે જોડાતા જોવા મળે છે. તેમણે SBIના પૂર્વ ચેરપર્સન અરુંધતી ભટ્ટાચાર્યનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. તેઓ 2017માં નિવૃત્ત થયા બાદ 2018માં રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના બોર્ડ સાથે જોડાયા હતા.
આ ઉપરાંત તેમણે કે. વી. ચૌધરી, સંજીવ સિંહ, રાજીવ મહર્ષિ અને એમ. કે. જૈન જેવા નામોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ કે. વી. ચૌધરી CVC અને CBDTના ચેરમેન રહી ચૂક્યા હતા અને 2019માં નિવૃત્તિ બાદ ચાર મહિનામાં કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં જોડાયા હતા. IOCના પૂર્વ ચેરમેન સંજીવ સિંહ 30 જૂન, 2020ના રોજ નિવૃત્ત થયા અને બે મહિના બાદ મોટા બિઝનેસ ગ્રુપ સાથે જોડાયા હતા. CAGના પૂર્વ અધિકારી રાજીવ મહર્ષિ 2020માં નિવૃત્ત થયા અને 2023માં એક કંપનીના ફાઇનાન્સિયલ બોર્ડમાં ડિરેક્ટર બન્યા હોવાનું જણાવાયું. RBIના પૂર્વ ડેપ્યુટી ગવર્નર એમ. કે. જૈન 2023માં નિવૃત્ત થયા અને માર્ચ 2025માં RILના એડવાઇઝર બન્યા હતા.
જય નારાયણ વ્યાસે ‘કૂલિંગ પિરિયડ’ની કરી માંગ
જય નારાયણ વ્યાસે કહ્યું હતું કે આ પ્રકારની નિમણૂકોમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન હિતોના સંઘર્ષનો છે. તેમના મતે સરકારી હોદ્દા પર રહીને જે અધિકારી કોઈ ક્ષેત્ર માટે નીતિ બનાવે, નિયમન કરે અથવા નિર્ણય પ્રક્રિયાને અસર કરે, તે જ ક્ષેત્રની ખાનગી કંપનીમાં તરત જોડાય તો તેના અગાઉના સંપર્કો અને પ્રભાવનો લાભ કંપનીને મળી શકે છે.
તેમણે કહ્યું કે દેશમાં તકો પહેલેથી જ મર્યાદિત છે અને યોગ્ય ઉમેદવારોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. તેથી નિવૃત્ત અધિકારીઓને તરત જ ‘પ્લમ જોબ્સ’ આપવાથી અન્ય મેરિટોરિયસ ઉમેદવારો માટેની તકો પણ ઘટી શકે છે. વ્યાસે બ્યુરોક્રેટ્સ માટે ઓછામાં ઓછા ત્રણ વર્ષનો કૂલિંગ પિરિયડ જરૂરી ગણાવ્યો.
‘સંપર્કોનું વટાવવું’ ગંભીર બાબત
વ્યાસના જણાવ્યા મુજબ નિવૃત્ત અધિકારી પાસે પોતાની સેવા દરમિયાન બનાવેલા સંબંધો અને વહીવટી તંત્રની આંતરિક કામગીરીની ઊંડી જાણકારી હોય છે. નિવૃત્તિ બાદ એ જ ક્ષેત્રમાં જતાં તેમના જૂના સંપર્કો કામ આવી શકે છે. તેમણે તેને ‘સંપર્કોનું વટાવવું’ ગણાવ્યું અને કહ્યું કે આથી સમાજમાં એવો સંદેશ જાય છે કે સરકારી સેવા બાદ પ્રભાવશાળી લોકો માટે ખાસ તકો ઉપલબ્ધ રહે છે.
તેમણે ઉદાહરણ તરીકે ભારત સરકારના પૂર્વ નાણાં મંત્રાલયના સચિવ અતાનુ ચક્રવર્તીનો ઉલ્લેખ કર્યો, જેઓ બાદમાં HDFC બેંક સાથે જોડાયા હતા. વ્યાસે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ વ્યક્તિગત રીતે અતાનુ ચક્રવર્તી પર કોઈ આરોપ મૂકતા નથી, પરંતુ આ પ્રકારની નિમણૂક હિતોના સંઘર્ષ અંગે ચર્ચા ઊભી કરે છે.
ન્યાયતંત્ર અને અન્ય બંધારણીય હોદ્દાઓ પર પણ સવાલ
વ્યાસે આ મુદ્દાને માત્ર કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત રાખ્યો નહોતો. તેમણે નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશોને રાજ્યસભા સભ્ય, રાજ્યપાલ અથવા અન્ય મહત્વપૂર્ણ હોદ્દા મળવાના મુદ્દે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. તેમના મતે નિવૃત્તિના થોડા જ સમયમાં આવી નિમણૂક થવાથી ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા અંગે લોકોમાં શંકા ઊભી થઈ શકે છે.
તેમણે CAGના પૂર્વ અધિકારીઓ અને વિનોદ રાયના કાર્યકાળનો પણ સંદર્ભ આપ્યો અને સવાલ કર્યો કે કોઈ અધિકારી પોતાની મહત્વપૂર્ણ સરકારી જવાબદારી પૂર્ણ કર્યા બાદ તરત જ સંબંધિત ક્ષેત્રમાં રોજગાર મેળવે તો તેની સ્વતંત્રતા અંગે સમાજમાં શું સંદેશ જાય છે.
વકીલોની કોર્પોરેટ રીટેનરશીપનો મુદ્દો
ચર્ચા દરમિયાન મયૂર જાનીએ પોતાનો અનુભવ પણ શેર કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે તેમની સામે માનહાનિનો કેસ દાખલ થયા બાદ ગુજરાત હાઇકોર્ટના અનેક વકીલોનો સંપર્ક કર્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ કેટલાક વકીલોએ કાનૂની રીતે તેમની તરફેણમાં દલીલ શક્ય હોવાનું માન્યું, પરંતુ તેઓ મોટી કંપનીઓની રીટેનરશીપ પર હોવાથી કેસમાં સીધા જોડાઈ શક્યા નહીં.
જય નારાયણ વ્યાસે કહ્યું કે કોઈ વકીલ એકવાર કોઈ કંપનીને કાનૂની અભિપ્રાય આપે અથવા તેની સાથે રીટેનર તરીકે જોડાય તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તે જ કંપની સામે કોર્ટમાં હાજર થવામાં હિતોના સંઘર્ષનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.
ગુજરાતમાં નિવૃત્ત IAS અધિકારીઓની નિમણૂકનો ઉલ્લેખ
વ્યાસે ગુજરાતના ઉદાહરણો આપતાં કહ્યું કે કેટલાક સરકારી અને જાહેર ક્ષેત્રના મહત્વપૂર્ણ હોદ્દાઓ પર નિવૃત્ત IAS અધિકારીઓની નિમણૂક થતી રહી છે. તેમણે ગુજરાત ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટમાં રાજીવ ગુપ્તાની નિમણૂકનો ઉલ્લેખ કર્યો અને રાજ્યની વીજ વિતરણ કંપનીઓના ચેરમેન તરીકે નિવૃત્ત IAS અધિકારીઓની નિમણૂક અંગે પણ ટિપ્પણી કરી.
તેમણે કટાક્ષ કરતાં કહ્યું કે આવા હોદ્દાઓ સાથે સરકારી સુવિધાઓ, વાહન, બંગલો, ટેલિફોન ખર્ચ, મોંઘી હોટેલમાં રોકાણ અને હવાઈ મુસાફરી જેવી સુવિધાઓ પણ જોડાયેલી હોય છે.
યુવાનોની તકો અને વધતી અસમાનતાનો મુદ્દો
મયૂર જાનીએ ચર્ચાને રોજગાર અને યુવાનોની પરિસ્થિતિ સાથે જોડતાં કહ્યું કે દેશમાં નોકરીઓની અછત છે, ખેતી કરવી મુશ્કેલ બની રહી છે અને મોટી સંખ્યામાં યુવાનો યોગ્ય કામથી વંચિત છે. તેમણે આશરે 9 કરોડ યુવાનો ઓન-પેપર નોકરી કે અભ્યાસમાં ન હોવાના આંકડાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. વિદેશથી H-1B વિઝા ધરાવતા લોકો પરત આવવાની ચર્ચા પણ તેમણે કરી હતી.
વ્યાસે કહ્યું કે સામાન્ય લોકોમાં ભય અને અસુરક્ષાની લાગણી વધી રહી છે. તેમના મતે જ્યારે નિવૃત્ત અને પહેલેથી જ વિશેષાધિકાર ધરાવતા લોકોને ફરી એ જ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ તકો મળે છે, ત્યારે અસમાનતાની લાગણી વધુ મજબૂત બને છે.
‘આ વ્યવસ્થા દેશના હિતમાં નથી’
વ્યાસે કહ્યું કે નિવૃત્તિ બાદ પેન્શન અને અન્ય સરકારી સુવિધાઓ મળતી હોય ત્યારે માત્ર પ્રભાવશાળી નોકરી મેળવવા માટેની સ્પર્ધા જરૂરી નથી. તેમના મતે જો કોઈ અધિકારી નિવૃત્તિ બાદ ફરી કામ કરવા ઇચ્છે તો તે કરી શકે, પરંતુ પોતાની અગાઉની સત્તા, સંપર્કો અને નિર્ણયક્ષેત્ર સાથે સીધા સંબંધિત ક્ષેત્રમાં તરત પ્રવેશ ન આપવો જોઈએ.
તેમણે ચેતવણી આપતા કહ્યું કે જો લોકોમાં એવી માન્યતા મજબૂત થાય કે વિશેષાધિકાર ધરાવતા વર્ગ માટે નિવૃત્તિ પછી પણ તકો અનામત છે, તો તેની સામાજિક અસર ગંભીર બની શકે છે. ચર્ચાના અંતે તેમણે ફરી ત્રણ વર્ષના કૂલિંગ પિરિયડની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો અને કહ્યું કે આ મુદ્દા સામે ભવિષ્યમાં નીતિગત રીતે લડત આપવી પડશે.
મયૂર જાનીએ પણ આ સૂચનને સમર્થન આપતાં કહ્યું કે સરકારી સેવા દરમિયાન મોટા હોદ્દા પર રહેલા અધિકારીઓને નિવૃત્તિ બાદ તરત જ પોતાના જૂના પ્રભાવક્ષેત્રમાં નોકરી ન મળે અને યોગ્ય અંતર જળવાય તે જરૂરી છે. બંનેએ આ મુદ્દાને વહીવટી પારદર્શિતા, હિતોના સંઘર્ષ અને સામાન્ય નાગરિકોની તકો સાથે જોડાયેલો ગંભીર પ્રશ્ન ગણાવ્યો હતો.
