India Global Peace Index 2026: ગ્લોબલ પીસ ઇન્ડેક્સના તાજેતરના અહેવાલમાં ભારતની શાંતિ અને સુરક્ષાની સ્થિતિને લઈને ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. વિશ્વ શાંતિ સૂચકાંકમાં કુલ 163 દેશોને સામેલ કરવામાં આવ્યા છે અને ભારત 127મા ક્રમે છે. અગાઉની સરખામણીમાં ભારત 12 સ્થાન નીચે સરક્યું છે. અહેવાલમાં વધતી હિંસા, ગંભીર ગુનાઓ અને આંતરિક સંઘર્ષોને દેશની સ્થિતિ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ આઇસલેન્ડે ફરી શાંતિપ્રિય દેશ તરીકેનું પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે.
ભારતના ક્રમમાં ઘટાડા પાછળ મણિપુરમાં ચાલી રહેલી જાતીય હિંસા ઉપરાંત ટોળાંની હિંસા, દલિતો અને આદિવાસીઓ પર હુમલા, ગરીબો સામેનો ભેદભાવ, મહિલાઓ અને બાળકો સામેની જાતીય હિંસા તેમજ સાંપ્રદાયિક અથડામણો જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ થાય છે. પોલીસ પર અતિશય બળપ્રયોગ, ઉત્પીડન અને ફર્જી તથા હાફ એનકાઉન્ટરના આરોપો પણ ચિંતાનો વિષય બન્યા છે.
પડોશી દેશોની સ્થિતિ
પડોશી દેશોની વાત કરીએ તો પાકિસ્તાન 152મા અને અફઘાનિસ્તાન 157મા સ્થાને છે. જોકે નેપાળ 111મા અને બાંગ્લાદેશ 117મા ક્રમે હોવાથી ભારત કરતાં આગળ છે. ભૂટાન 16મા અને શ્રીલંકા 67મા સ્થાને હોવાથી એશિયામાં તેમની સ્થિતિ ભારત કરતાં ઘણી સારી જોવા મળે છે.
સિડની સ્થિત ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ઇકોનોમિક્સ એન્ડ પીસ દ્વારા આ ઇન્ડેક્સ તૈયાર કરવામાં આવે છે. શાંતિનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે સરકારની કાર્યપદ્ધતિ, વેપાર માટેનું વાતાવરણ, સંસાધનોનું સમાન વિતરણ, નાગરિકોના અધિકારો, પડોશી દેશો સાથેના સંબંધો, માહિતીનું વિશ્વસનીય આદાન-પ્રદાન અને માનવીય મૂડી તથા ગરિમા જેવા કુલ 22 મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
વધતી હિંસાના કારણો શું?
ભારતમાં સરહદી તણાવ અને અથડામણો ઉપરાંત આંતરિક સ્તરે પણ હિંસાના અનેક સ્વરૂપો જોવા મળે છે. જાતિ અને ધર્મના આધારે થતો ભેદભાવ, કટ્ટરતા, ટોળાંની હિંસા અને કાયદો હાથમાં લેવાની માનસિકતા સમાજ માટે ગંભીર પડકાર બની રહી છે. સવાલ એ પણ છે કે જો કાયદો સૌ માટે સમાન છે તો હિંસા કરનાર દરેક વ્યક્તિ સામે સમાન અને નિષ્પક્ષ કાર્યવાહી કેમ ન થવી જોઈએ?
કાયદાના શાસન અને લોકશાહીમાં વિશ્વાસ રાખતા નાગરિકોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ બદલ મુશ્કેલી પડે, જ્યારે હિંસક તત્વો બચી જાય તેવી ધારણા ઊભી થાય તો લોકોમાં વ્યવસ્થા પ્રત્યેનો વિશ્વાસ નબળો પડે છે. આવી સ્થિતિ હિંસાના દુષ્ચક્રને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
સ્વતંત્ર ભારદ્વાજનો મામલો
તાજેતરમાં સ્વતંત્ર ભારદ્વાજની ધરપકડનો મામલો પણ આ ચર્ચામાં ઉલ્લેખાયો છે. જંતર-મંતર પર આંદોલન કરી રહેલા યુવાનોના વિરોધમાં રહેલા એક સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર પર યુવતીના પિતા સાથે ઘાતક હુમલો કરવાનો આરોપ છે. યુવતી દલિત હોવાનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઘટનાએ દલિતો સામેના ભેદભાવ અને હિંસાના પ્રશ્નને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યો છે.
ગુજરાતના ભાવનગરમાં ફૈઝલ નામના યુવક પર તેની સાથે વર્ષોથી રહેતી કાજલબેનની હત્યાનો આરોપ લાગ્યો હતો. તેની ધરપકડ બાદ પોલીસ દ્વારા માર મારવાનો વીડિયો વાયરલ થયો હતો. ત્યારબાદ કાયદેસર સજા કરવાનો અધિકાર અદાલતને છે કે નહીં તે મુદ્દે પણ સોશિયલ મીડિયા પર તીવ્ર ચર્ચા થઈ હતી.
એનકાઉન્ટર અને પોલીસ કાર્યવાહી પર સવાલ
ઉત્તર પ્રદેશ સહિત કેટલાક ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં ગંભીર ગુનાના આરોપીઓ સાથે પોલીસ અથડામણના કિસ્સાઓ અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠતા રહ્યા છે. આરોપ છે કે કેટલાક લોકોને હથિયાર જપ્ત કરવા અથવા ઘટનાનું દૃશ્ય ફરીથી ઊભું કરવા લઈ જતી વખતે કથિત અથડામણમાં મારી નાખવામાં આવે છે. કેટલાક કેસોમાં પગમાં ગોળી મારીને હાફ એનકાઉન્ટર કરવાના પણ આરોપો થયા છે.
કસ્ટડીમાં યાતના અને થર્ડ ડિગ્રીના આક્ષેપો પણ વારંવાર સામે આવે છે. આવી ફરિયાદો પોલીસ અધિકારીઓથી લઈને મેજિસ્ટ્રેટ, અદાલતો અને માનવ અધિકાર આયોગ સુધી પહોંચતી હોવા છતાં દરેક કેસમાં ઝડપી અને પારદર્શક કાર્યવાહી થાય છે કે નહીં તે મોટો સવાલ છે.
યુનિવર્સિટીઓ અને આંદોલનોમાં હિંસા
જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીમાં અગાઉ હોસ્ટેલ પર થયેલા હિંસક હુમલા દરમિયાન પોલીસની ભૂમિકા અંગે સવાલો ઊભા થયા હતા. વિદ્યાર્થી પ્રકોષ્ઠ સાથે જોડાયેલી કોમલ શર્મા પર પણ હુમલામાં સામેલ હોવાનો આરોપ લાગ્યો હતો, પરંતુ મામલાની તપાસ લાંબા સમય સુધી ચર્ચામાં રહી.
પશ્ચિમ બંગાળની જાદવપુર યુનિવર્સિટીમાં તાજેતરમાં થયેલી હિંસાની ઘટના, દિલ્હીના CAA વિરોધી શાહીન બાગ આંદોલન, ભીમા કોરેગાંવનું દલિત સંમેલન અને શંભુ બોર્ડરનું ખેડૂત આંદોલન જેવા પ્રસંગોમાં પણ હિંસાના આરોપો સામે આવ્યા હતા. ગાર્ગી કોલેજમાં બહારના તત્વો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ સાથે મારપીટની ઘટના પણ અગાઉ ચર્ચામાં રહી હતી.
હિંસાનું દુષ્ચક્ર કેવી રીતે અટકશે?
રસ્તા પર સામાન્ય અકસ્માત બાદ આરોપીને ટોળા દ્વારા માર મારીને મોતને ઘાટ ઉતારવાની ઘટનાઓ, શાળાઓમાં બાળકોને માર મારવા અને કોલેજ-યુનિવર્સિટી હોસ્ટેલોમાં વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેની હિંસા પણ સમાજમાં વધી રહેલી અસહિષ્ણુતા તરફ ઈશારો કરે છે.
જો લોકોને સરકાર, પોલીસ અને તપાસ વ્યવસ્થાથી ન્યાય નહીં મળે તેવી લાગણી મજબૂત બનશે તો કાયદો પોતાના હાથમાં લેવાની માનસિકતા વધી શકે છે. પરંતુ તેનો ઉકેલ પણ હિંસા નથી. દરેક નાગરિકને સમાન ન્યાય, રોજગાર, સંપત્તિમાં સમાન તક, શિક્ષણ, આરોગ્ય, આવાસ અને માનવીય ગરિમા સાથે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા મળે તે જરૂરી છે. સરકાર અને કાયદા અમલીકરણ સંસ્થાઓ સામે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું તેઓ દરેક નાગરિક માટે કાયદાનું સમાન શાસન સુનિશ્ચિત કરી શકશે? હિંસાના દુષ્ચક્રને તોડવા માટે નિષ્પક્ષ તપાસ, ઝડપી ન્યાય અને કાયદા સામે સૌની સમાન જવાબદારી જરૂરી બનશે.
