Hasdeo Tara Coal Block Auction: છત્તીસગઢના હસદેવ અરણ્ય વિસ્તારમાં તારા (સંશોધિત) કોલ બ્લોકની હરાજીને લઈને રાજકીય અને પર્યાવરણીય વિરોધ તેજ બન્યો છે. છત્તીસગઢ બચાવો આંદોલન (CBA), હસદેવ અરણ્ય બચાવો સંઘર્ષ સમિતિ અને કોંગ્રેસે હરાજી રદ કરવાની માંગ કરી છે. વિરોધ કરનારા જૂથોનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે જ્યારે રાજ્ય સરકારે અગાઉ કેન્દ્ર સરકારને હસદેવ વિસ્તારમાં આવેલા કેટલાક કોલ બ્લોકને હરાજીમાંથી બહાર રાખવાની વિનંતી કરી હતી, ત્યારે હવે તારા બ્લોકની હરાજી પ્રક્રિયા કેવી રીતે આગળ વધી રહી છે?
2023માં રાજ્ય સરકારે કેન્દ્રને મોકલ્યો હતો પત્ર
અહેવાલ અનુસાર, 23 જૂન, 2023ના રોજ છત્તીસગઢના ખનિજ સંસાધન વિભાગે કેન્દ્રીય કોલસા મંત્રાલયને પત્ર મોકલીને હરાજી માટે પ્રસ્તાવિત યાદીમાંથી નવ કોલ બ્લોકને બહાર રાખવાની વિનંતી કરી હતી. આ યાદીમાં તારા, કેરેકોમા, કોંડર, તેંદુઆ-મુડી, ઝિલગા-બારપાલી, બારપાલી-કરમી ટિકરા, બતાતી કોલગા નોર્થ ઈસ્ટ, બતાતી કોલગા ઈસ્ટ અને ફતેહપુર સાઉથનો સમાવેશ થતો હતો.
રાજ્ય સરકારે પોતાના પત્રમાં 26 જુલાઈ, 2022ના રોજ છત્તીસગઢ વિધાનસભામાં સર્વસંમતિથી પસાર કરાયેલા ઠરાવનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ ઠરાવમાં હસદેવ વિસ્તારમાં ફાળવવામાં આવેલા કોલ બ્લોકને રદ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
વન અને આબોહવા પરિવર્તન વિભાગની ભલામણનો પણ ઉલ્લેખ
રાજ્ય સરકાર દ્વારા કેન્દ્રને મોકલવામાં આવેલા પત્રમાં વન અને આબોહવા પરિવર્તન વિભાગ પાસેથી મળેલી ભલામણોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ આધારે કેન્દ્ર સરકારને નવ કોલ બ્લોકને હરાજી પ્રક્રિયામાંથી બહાર રાખવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી.
આ મુદ્દાને લઈને હવે કોંગ્રેસે પણ સરકાર સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોંગ્રેસ મહાસચિવ જયરામ રમેશે બુધવારે હસદેવ અરણ્ય સાથે જોડાયેલા પર્યાવરણીય પ્રશ્નો, વિધાનસભાના ઠરાવ અને રાજ્ય સરકારના અગાઉના વલણનો ઉલ્લેખ કરીને તારા બ્લોકની હરાજી પર પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું કર્યું છે.
તારા બ્લોક અગાઉ પણ હરાજીમાંથી પાછો ખેંચાયો હતો
જયરામ રમેશે દાવો કર્યો છે કે તારા કોલ બ્લોક અગાઉની એક હરાજી પ્રક્રિયામાં પણ સામેલ હતો, પરંતુ ઓક્ટોબર 2023માં કેન્દ્રીય કોલસા મંત્રાલયે તેને તે પ્રક્રિયામાંથી પાછો ખેંચી લીધો હતો. તેમણે રાજ્ય સરકાર દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલા એક સોગંદનામાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, તેમાં છત્તીસગઢ સરકારે હસદેવ અરણ્યમાં નવા ખનન ભંડાર વિકસાવવાની જરૂરિયાત ન હોવાનું જણાવ્યું હતું.
આ પરિસ્થિતિમાં હવે સરકાર સામે સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે અગાઉના સરકારી પત્રો અને વિધાનસભાના સર્વસંમતિ ઠરાવ છતાં તારા (સંશોધિત) કોલ બ્લોકની હરાજી આગળ કેમ વધારવામાં આવી રહી છે?
પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતા અંગે પણ ચિંતા
હસદેવ બચાવો જૂથોએ ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવેલા જૈવવિવિધતા આકલનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ મૂલ્યાંકનમાં હસદેવ વિસ્તારના વધુ ટુકડાઓમાં વિભાજન અંગે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. હાલની કાર્યરત ખાણની બહારના વિસ્તારોને તેમના પર્યાવરણીય તેમજ સામાજિક-સાંસ્કૃતિક મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને ‘નો-ગો’ ઝોન તરીકે રાખવાની સલાહ પણ આપવામાં આવી હતી.
વિરોધ કરનારા જૂથોનું કહેવું છે કે આગળનું ખનન હાથીઓના રહેઠાણ વિસ્તારોને વધુ વિખેરી શકે છે. તેના કારણે લેમરુ હાથી વિસ્તાર સાથે જોડાયેલા વિસ્તારોમાં માનવ-હાથી સંઘર્ષ વધવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
5,000 એકરમાં ફેલાયેલો તારા બ્લોક
જયરામ રમેશે કરેલા દાવા મુજબ તારા કોલ બ્લોક લગભગ 5,000 એકર વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે, જેમાં 4,000 એકરથી વધુ વિસ્તાર ગાઢ જંગલ ધરાવે છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ વિસ્તારમાં ખનન શરૂ કરવા માટે મોટા પાયે વૃક્ષો કાપવાની જરૂર પડી શકે છે. તેથી આ હરાજીને માત્ર ખનન અને આર્થિક વિકાસના મુદ્દા તરીકે નહીં, પરંતુ પર્યાવરણ અને વનવાસી સમુદાયોના અધિકારો સાથે જોડાયેલા પ્રશ્ન તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.
15 વર્ષથી હસદેવમાં ખનન સામે આંદોલન
હસદેવ અરણ્યમાં કોલસા ખનનના વિસ્તરણનો વિરોધ આદિવાસી અને જંગલ પર નિર્ભર સમુદાયો લાંબા સમયથી કરી રહ્યા છે. લગભગ 15 વર્ષથી ચાલી રહેલા આંદોલનમાં ગ્રામસભાના ઠરાવો, ધરણાં, પ્રદર્શન, માર્ચ અને અન્ય લોકશાહી માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. વર્ષ 2021માં હસદેવના ગ્રામજનો પોતાની માંગણીઓને લઈને લગભગ 300 કિલોમીટર પગપાળા માર્ચ કરીને રાયપુર પહોંચ્યા હતા.
CBA અને હસદેવ અરણ્ય બચાવો સંઘર્ષ સમિતિનું કહેવું છે કે નવી હરાજી આ લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સ્થાનિક વિરોધ અને વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓની પર્યાવરણીય ભલામણોને અવગણતી હોય તેવું જણાય છે.
હરાજી રદ કરવાની સાથે અનેક માંગણીઓ
વિરોધ કરનારા સંગઠનોએ તારા (સંશોધિત) કોલ બ્લોકની હરાજી તાત્કાલિક રદ કરવાની માંગ કરી છે. સાથે જ હસદેવ અરણ્યમાં નવા કોલ બ્લોકની ફાળવણી પર રોક લગાવવા, જુલાઈ 2022માં વિધાનસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા સર્વસંમતિ ઠરાવનો અમલ કરવા અને વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓની ભલામણોને ધ્યાનમાં લેવા પણ માંગ કરવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત ગ્રામસભાના નિર્ણયોનું સન્માન કરવા અને આદિવાસી તથા અન્ય વન-નિર્ભર સમુદાયોના કાયદેસરના અધિકારોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવાની પણ માંગ છે. હવે મુખ્ય નજર એ પર છે કે કેન્દ્ર અને છત્તીસગઢ સરકાર હસદેવ અરણ્ય અંગે અગાઉ વ્યક્ત કરેલા વલણ અને વર્તમાન કોલ બ્લોક હરાજી વચ્ચેના તફાવત અંગે શું સ્પષ્ટતા કરે છે.
