JDU Name Change: જનતા દળ યુનાઇટેડ એટલે કે JDUનું નામ બદલીને ‘જનતા દળ નીતિશ’ એટલે કે JDN રાખવાની દરખાસ્તે બિહારના રાજકારણમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય કાર્યકારી અધ્યક્ષ સંજય કુમાર ઝાએ પોતાની 12 જિલ્લાની ‘નીતિશ સંવાદ’ યાત્રા દરમિયાન બેગુસરાયમાં આ સૂચન જાહેરમાં મૂક્યું હતું. તેમણે સ્થાનિક લોકો પાસેથી પણ અભિપ્રાય માંગ્યો હતો કે પાર્ટીનું નામ ‘જનતા દળ નીતિશ’ રાખવામાં આવે તો કેવું રહેશે. આ મુદ્દે તેમણે JDUના પ્રદેશ અધ્યક્ષ ઉમેશ કુશવાહા સાથે પણ ચર્ચા કરી હોવાનું સામે આવ્યું છે.
સવાલ એ છે કે પાર્ટીના નામમાં ‘નીતિશ’ શબ્દ જોડવાની જરૂર શા માટે અનુભવાઈ? શું JDUની રાજકીય ઓળખ હવે નીતિશ કુમાર સાથે એટલી ગાઢ રીતે જોડાઈ ગઈ છે કે તેમના નામ વિના પાર્ટીના ભવિષ્યને લઈને ચિંતા ઊભી થઈ છે?
લવ-કુશ સમીકરણ સામે ઉત્તરાધિકારનો સવાલ
નીતિશ કુમારની ઉંમર અને અસ્વસ્થતાને કારણે JDUમાં તેમની સક્રિયતા પહેલાંની સરખામણીમાં ઘટી હોવાની ચર્ચા છે. મુખ્યમંત્રી પદ છોડીને સમ્રાટ ચૌધરી માટે રસ્તો સરળ બનાવવાના નિર્ણયથી પણ પાર્ટીના કાર્યકરો અને સમર્થકોમાં અસંતોષ જોવા મળ્યો હતો. JDU કાર્યાલયમાં તોડફોડ અને વિરોધ દરમિયાન સંજય ઝા તથા લલન સિંહ સામે પણ સૂત્રોચ્ચાર થયા હતા.
કેટલાક સમર્થકોએ નીતિશ કુમાર અથવા તેમના પુત્ર નિશાંતને મુખ્યમંત્રી બનાવવાની માગ કરી હતી. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમથી એવો સંકેત મળ્યો હતો કે નીતિશ પછી JDUની કમાન કોના હાથમાં જશે તે મુદ્દો હજુ સંપૂર્ણ રીતે સ્વીકાર્ય બન્યો નથી. ખાસ કરીને 1994માં ઊભું થયેલું ‘લવ-કુશ’ સમીકરણ નીતિશ કુમાર સાથે જ જોડાયેલું રહ્યું છે. હવે નીતિશની સક્રિયતા ઘટતી જાય ત્યારે આ સમીકરણનું ભવિષ્ય શું હશે તે પણ મોટો સવાલ બની રહ્યો છે.
RCP સિંહ અને મનીષ વર્માનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં
કુર્મી સમાજના એક વર્ગમાં નીતિશ કુમારે ઊભી કરેલી JDU પર તેમની પોતાની રાજકીય પકડ રહેવી જોઈએ તેવી લાગણી હોવાની ચર્ચા છે. ભૂતપૂર્વ JDU નેતા RCP સિંહની પાર્ટીમાં વાપસી માટે પણ પ્રયાસો થયાની વાત સામે આવી હતી. તેમને નીતિશ કુમારના નિવાસસ્થાન સુધી લઈ જવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ બંને વચ્ચે અગાઉ જેવી રાજકીય નજીકતા ફરી સ્થાપિત થઈ શકી નહોતી.
બીજી તરફ મનીષ વર્માને નીતિશ કુમારે પોતે JDUમાં લાવ્યા હતા. 2025ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં તેમની રાજકીય સક્રિયતા જોવા મળી હતી, પરંતુ ત્યારબાદ તેઓ ધીમે ધીમે રાજકીય દૃશ્યમાંથી દૂર થઈ ગયા. લવ-કુશ સમીકરણ સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો માને છે કે RCP સિંહની વાપસીના પ્રયાસો અને મનીષ વર્માની પાછળ હટેલી ભૂમિકામાં સંજય ઝાની રાજકીય વ્યૂહરચનાનો પ્રભાવ રહ્યો હોઈ શકે છે.
23 વર્ષમાં ત્રીજી વખત નામ બદલાવાની શક્યતા
JDUના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો પાર્ટીએ અગાઉ પણ નામ અને સંગઠનાત્મક સ્વરૂપમાં મોટા ફેરફારો જોયા છે. જનતા દળથી અલગ થયા બાદ નીતિશ કુમારે સમતા પાર્ટીની રચના કરી હતી. ત્યારબાદ 30 ઓક્ટોબર 2003ના રોજ સમતા પાર્ટી જનતા દળ યુનાઇટેડમાં વિલીન થઈ હતી.
હવે જો JDUનું નામ બદલીને જનતા દળ નીતિશ કરવામાં આવે તો 23 વર્ષના સમયગાળામાં પાર્ટીના નામમાં ત્રીજો મોટો ફેરફાર ગણાશે. JDUના અસ્તિત્વ બાદ 2005માં નીતિશ કુમારે બિહારની સત્તા સંભાળી હતી અને લગભગ 20 વર્ષ સુધી તેઓ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી તરીકે રહ્યા. નીતિશ કુમારના રાજ્યસભામાં જવાના નિર્ણય બાદ મુખ્યમંત્રી પદ સહયોગી BJP પાસે જવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી.
નેતાઓના નામ સાથે પાર્ટીની ઓળખ નવી નથી
ભારતીય રાજકારણમાં કોઈ નેતા અથવા તેમના ઉપનામ સાથે પાર્ટીની ઓળખ જોડાયેલી હોય તે નવી વાત નથી. તમિલનાડુમાં AIADMKના નામમાં ‘અન્ના’ શબ્દ C.N. અન્નાદુરૈના ઉપનામ પરથી આવ્યો હતો. 1972માં M.G. રામચંદ્રને DMKથી અલગ થઈને આ પાર્ટીની રચના કરી હતી. બાદમાં J. જયલલિતાએ પાર્ટીને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.
આ જ રીતે AMMKમાં ‘અંમ્મા’ શબ્દ જયલલિતા માટે વપરાતો હતો. તેમના નિધન બાદ TTV દિનાકરણે આ પાર્ટીની રચના કરી હતી.
બિહારમાં રામવિલાસ પાસવાનનું ઉદાહરણ
બિહારમાં લોક જનશક્તિ પાર્ટી પણ નેતાના નામ સાથે જોડાયેલી રાજકીય ઓળખનું ઉદાહરણ છે. રામવિલાસ પાસવાને 2000માં LJPની સ્થાપના કરી હતી. તેમના નિધન બાદ પાર્ટીમાં વિભાજન થયું. એક જૂથને રાષ્ટ્રીય લોક જનશક્તિ પાર્ટી તરીકે પશુપતિ પારસના નેતૃત્વમાં ઓળખ મળી, જ્યારે બીજા જૂથને લોક જનશક્તિ પાર્ટી (રામવિલાસ) નામ મળ્યું અને ચિરાગ પાસવાન તેના નેતા બન્યા.
ચિરાગ પાસવાને પાર્ટીને આગળ વધારી છે. LJPR પાસે લોકસભામાં 5 સાંસદ અને બિહાર વિધાનસભામાં 12 ધારાસભ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પાર્ટી ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબમાં પણ પોતાનો રાજકીય વિસ્તાર વધારવાની તૈયારી કરી રહી છે.
મહારાષ્ટ્રમાં પણ નેતાઓના નામથી રાજકીય ઓળખ
મહારાષ્ટ્રમાં NCP અને શિવસેનાના વિભાજન બાદ પણ નેતાઓના નામ સાથે પાર્ટીની ઓળખ જોડાઈ છે. NCPમાં વિભાજન બાદ અજિત પવારના જૂથને NCP નામ મળ્યું, જ્યારે શરદ પવારના જૂથને NCP (શરદ પવાર) તરીકે ઓળખ મળી.
શિવસેનામાં વિભાજન બાદ એકનાથ શિંદેના જૂથને શિવસેના નામ મળ્યું, જ્યારે ઉદ્ધવ ઠાકરેના જૂથને શિવસેના (UBT) તરીકે નોંધણી મળી. UBTનો અર્થ ઉદ્ધવ બાલાસાહેબ ઠાકરે થાય છે.
આ સંદર્ભમાં હવે સંજય ઝાની JDUનું નામ ‘જનતા દળ નીતિશ’ કરવાની દરખાસ્તને માત્ર નામ બદલવાની કવાયત તરીકે નહીં પરંતુ નીતિશ કુમાર પછી પાર્ટીની ઓળખ અને લવ-કુશ રાજકીય સમીકરણને જાળવી રાખવાના પ્રયાસ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે. જોકે અંતે પાર્ટી આ દરખાસ્તને સ્વીકારશે કે નહીં તે આગામી રાજકીય નિર્ણયોમાં સ્પષ્ટ થશે.
