Kapil Sibal Anti Defection Proposal: સાંસદો અને ધારાસભ્યો દ્વારા પક્ષપલટાની વધતી ચર્ચા વચ્ચે વરિષ્ઠ અધિવક્તા કપિલ સિબ્બલના પ્રસ્તાવને લઈને રાજકીય અને કાનૂની વર્તુળોમાં ચર્ચા તેજ બની છે. સિબ્બલે પક્ષના ચૂંટણી ચિહ્ન પર ચૂંટણી જીતીને ત્યારબાદ પૈસા અથવા દબાણના કારણે અન્ય પક્ષમાં જોડાતા સાંસદો અને ધારાસભ્યો સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની દિશામાં સૂચન કર્યું છે. તેમના પ્રસ્તાવનું કૉકરોચ જનતા પાર્ટીના પ્રવક્તા સૌરવ દાસે સ્વાગત કર્યું છે, જ્યારે માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ સલાહકાર કંચન ગુપ્તાએ દલબદલ વિરોધી કાયદાની જરૂરિયાત અને તેની અસર અંગે અલગ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો છે.
સૌરવ દાસે સિબ્બલના પ્રસ્તાવને આવકાર્યો
સૌરવ દાસે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર પોસ્ટ કરીને કપિલ સિબ્બલના પ્રસ્તાવનું સમર્થન કર્યું. સિબ્બલના સૂચન મુજબ જો કોઈ સાંસદ અથવા ધારાસભ્ય પાર્ટી Xના ચૂંટણી ચિહ્ન પર ચૂંટણી જીત્યા બાદ પૈસા અથવા દબાણના કારણે પાર્ટી Yમાં જોડાય, તો તેના પર 10 વર્ષનો પ્રતિબંધ મૂકવાની જોગવાઈ હોવી જોઈએ.
દાસે જણાવ્યું કે CJPના પ્રથમ માંગપત્રના પાંચમા મુદ્દામાં પણ પક્ષપલટા સામે આવી જ કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. જોકે, તેમના જણાવ્યા મુજબ CJPની માંગ વધુ કડક હતી અને તેમાં પક્ષપલટો કરનારા નેતાઓ સામે 20 વર્ષ સુધી ચૂંટણી લડવા તથા કોઈપણ જાહેર પદ પર રહેવા પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગ કરવામાં આવી હતી.
‘રાજકીય પક્ષોને તોડવા માટે ધારાસભ્યોની ખરીદી ન થવી જોઈએ’
સૌરવ દાસે પોતાના નિવેદનમાં પક્ષપલટા પાછળ પૈસા અને રાજકીય દબાણના ઉપયોગનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે રાજકીય પક્ષોને તોડવા અને સરકારો પાડી દેવા માટે સાંસદો-ધારાસભ્યોને મોટી રકમ આપીને ખરીદવાની પ્રવૃત્તિ લોકશાહી વ્યવસ્થા માટે ગંભીર સમસ્યા છે.
તેમણે વર્તમાન એન્ટી-ડિફેક્શન કાયદાને જૂનો ગણાવ્યો અને આરોપ મૂક્યો કે સત્તામાં ટકી રહેવાની રાજકીય ઇચ્છાના કારણે આ કાયદાનો દુરુપયોગ પણ થયો છે. દાસે આશા વ્યક્ત કરી કે યુવાનો રાજકીય વ્યવસ્થામાં જરૂરી ફેરફારો લાવશે.
કંચન ગુપ્તાએ દલબદલ વિરોધી કાયદા પર સવાલ ઉઠાવ્યો
બીજી તરફ માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ સલાહકાર કંચન ગુપ્તાએ X પર અલગ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો. તેમણે લખ્યું કે નબળી લોકશાહીઓમાં દલબદલ વિરોધી કાયદા જોવા મળે છે, જ્યારે પરિપક્વ લોકશાહીઓમાં આવા કાયદા હોતા નથી.
Insecure democracies have ‘anti-defection’ laws, matured democracies don’t.
2. Mature democracies like UK, US, Canada, and Australia do not have formal anti-defection disqualification laws for floor-crossing. Instead of statutory penalties, these mature democracies rely on… https://t.co/3C2br9CWxH
— Kanchan Gupta 🇮🇳 (@KanchanGupta) September 15, 2026
ગુપ્તાના જણાવ્યા મુજબ બ્રિટન, અમેરિકા, કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવી લોકશાહીઓમાં રાજકીય પક્ષ બદલવા બદલ ઔપચારિક એન્ટી-ડિફેક્શન અયોગ્યતા કાયદો નથી. તેમના મતે આવા દેશોમાં કાયદાકીય પ્રતિબંધ કરતાં રાજકીય પરંપરા, પક્ષની આંતરિક શિસ્ત અને ચૂંટણી દરમિયાન મતદાતાઓની જવાબદારી જેવા માધ્યમો પર વધુ આધાર રાખવામાં આવે છે.
કપિલ સિબ્બલે 10મી અનુસૂચિમાં ફેરફારની વાત કરી
કપિલ સિબ્બલે કેરળના કોચ્ચીમાં ‘હોર્સ ટ્રેડ એન્ડ ડેમોક્રસી’ વિષય પર વ્યાખ્યાન આપ્યું હતું. આ દરમિયાન તેમણે બંધારણની 10મી અનુસૂચિમાં ફેરફાર કરવાની જરૂરિયાત અંગે પોતાનો મત વ્યક્ત કર્યો હતો.
10મી અનુસૂચિ હેઠળ પક્ષપલટા સામે અયોગ્યતાની જોગવાઈ છે. જોકે તેમાં પક્ષના ધારાસભ્ય દળના બે-તૃતીયાંશ સભ્યો અન્ય પક્ષ સાથે જોડાય અને તેને વિલીનીકરણ તરીકે માન્યતા મળે તો પક્ષપલટાની અયોગ્યતામાંથી રાહત મળી શકે છે.
સિબ્બલના મતે આ જોગવાઈનો ઉપયોગ મોટા પાયે સામૂહિક પક્ષપલટા માટેના રસ્તા તરીકે ન થવો જોઈએ. તેથી તેમણે કાયદામાં ફેરફારની દિશામાં વિચાર કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.
બે-તૃતીયાંશની જોગવાઈ કેમ ચર્ચામાં છે?
હાલની વ્યવસ્થા મુજબ જો કોઈ ધારાસભ્ય દળના બે-તૃતીયાંશ સભ્યો અન્ય રાજકીય પક્ષમાં જોડાય અને તે પ્રક્રિયા કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો મુજબ વિલીનીકરણ તરીકે ગણાય, તો સંબંધિત સભ્યો સામે દલબદલના આધારે અયોગ્યતાની કાર્યવાહી લાગુ ન પડી શકે.
આ જોગવાઈને કારણે વ્યક્તિગત પક્ષપલટા અને સામૂહિક પક્ષપલટા વચ્ચે કાનૂની તફાવત ઊભો થાય છે. સિબ્બલનો પ્રસ્તાવ આ વ્યવસ્થામાં રહેલી સંભવિત ખામીઓને દૂર કરવાની દિશામાં છે.
દલબદલ રોકવા માટે કડક કાયદો કે રાજકીય જવાબદારી?
એક તરફ સિબ્બલ અને સૌરવ દાસ જેવા વક્તાઓ કાયદાકીય જોગવાઈ વધુ કડક બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે કંચન ગુપ્તાનો અભિપ્રાય એ છે કે પરિપક્વ લોકશાહીમાં પક્ષપલટાને રોકવા માટે ઔપચારિક અયોગ્યતા કાયદા કરતાં રાજકીય પ્રક્રિયાઓ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આથી મૂળ ચર્ચા માત્ર 10 કે 20 વર્ષના પ્રતિબંધ સુધી મર્યાદિત નથી. સવાલ એ પણ છે કે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પક્ષ બદલતા હોય ત્યારે મતદાતાઓના જનાદેશનું રક્ષણ કેવી રીતે થાય, રાજકીય પક્ષોની આંતરિક લોકશાહી કેટલી મજબૂત હોવી જોઈએ અને સામૂહિક પક્ષપલટા માટેની બંધારણીય જોગવાઈઓનો ઉપયોગ કઈ હદ સુધી થવો જોઈએ. દલબદલ વિરોધી કાયદામાં કોઈ ફેરફાર થાય તો તેની અસર સંસદીય લોકશાહી, પક્ષીય શિસ્ત અને ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની રાજકીય સ્વતંત્રતા ત્રણેય પર પડી શકે છે.
