Delhi ECC Fund: દિલ્હીમાં હવાના પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે વસૂલવામાં આવતા પર્યાવરણ વળતર શુલ્ક એટલે કે Environment Compensation Charge (ECC)માંથી મળેલી મોટી રકમનો હજુ સુધી સંપૂર્ણ ઉપયોગ થયો નથી. માહિતીના અધિકાર (RTI) હેઠળ મળેલા જવાબ અનુસાર, દિલ્હી સરકારને અત્યાર સુધીમાં ECC તરીકે કુલ 1,935.44 કરોડ રૂપિયા મળ્યા છે, જેમાંથી માત્ર 781.51 કરોડ રૂપિયા જ ખર્ચવામાં આવ્યા છે. એટલે કે 1,153.93 કરોડ રૂપિયા, લગભગ 60 ટકા રકમ હજુ ખર્ચાયા વગર પડી છે.
પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે 2015માં લાગુ થયો હતો ECC
સુપ્રીમ કોર્ટે 2015માં દિલ્હીમાં પર્યાવરણ વળતર શુલ્ક લાગુ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (MCD) દ્વારા શહેરમાં પ્રવેશતા વ્યાવસાયિક વાહનો પાસેથી આ શુલ્ક વસૂલવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ વાહનોથી થતા હવાના પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે જરૂરી નાણાં ઊભા કરવાનો હતો. વસૂલાત બાદ આ રકમ દિલ્હી સરકારના ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે, જેથી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને સંબંધિત પર્યાવરણીય પગલાં માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.
પરંતુ RTIના જવાબથી સામે આવેલા આંકડા દર્શાવે છે કે વર્ષો દરમિયાન એકત્ર થયેલી રકમનો મોટો હિસ્સો હજુ સુધી ખર્ચવામાં આવ્યો નથી. આ સ્થિતિ એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે દિલ્હીની હવાની ગુણવત્તા લાંબા સમયથી ગંભીર જાહેર આરોગ્ય અને પર્યાવરણનો મુદ્દો રહી છે.
ECCમાંથી સૌથી મોટી ફાળવણી RRTS માટે
RTIના જવાબ મુજબ અત્યાર સુધી ખર્ચાયેલી રકમનો મોટો હિસ્સો પરિવહન માળખાકીય યોજનાઓ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. તેમાં સૌથી મોટી ફાળવણી 500 કરોડ રૂપિયાની હતી, જે મે 2023માં દિલ્હી-મેરઠ રિજનલ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (RRTS) કોરિડોરના અમલીકરણ માટે નેશનલ કેપિટલ રિજન ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન (NCRTC)ને મંજૂર કરવામાં આવી હતી.
આ ઉપરાંત માર્ચ 2019માં આ જ યોજના માટે NCRTCને વધુ 265 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા હતા. આમ, ECCની નોંધપાત્ર રકમ જાહેર પરિવહનના મોટા પ્રોજેક્ટમાં વપરાઈ છે.
RTI કાર્યકર્તા અમિત ગુપ્તા, જેમણે માહિતી મેળવવા માટે અરજી કરી હતી, તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે કોર્ટના આદેશો અને નિષ્ણાતોની ભલામણો હોવા છતાં પ્રદૂષણ પર સીધી અસર કરી શકે તેવી યોજનાઓ માટે ઉપલબ્ધ નાણાંનો પૂરતો ઉપયોગ કેમ થતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટ પણ લાંબા ગાળાના ઉપાયો પર ભાર મૂકી ચૂકી છે
દિલ્હીના પ્રદૂષણને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ દિલ્હી સરકારને એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ કમિશન (CAQM)ની વચગાળાની ભલામણોને ધ્યાનમાં રાખીને બાકી રહેલી ECC રકમના લાંબા ગાળાના ઉપયોગ માટે યોજના રજૂ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
કોર્ટે પોતાના દ્વારા સૂચવાયેલા પ્રદૂષણ નિયંત્રણના ઉપાયો માટે ઉપલબ્ધ ભંડોળનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમ છતાં, વાહનોના કારણે થતા પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે એકત્ર કરવામાં આવેલી ECCની લગભગ 60 ટકા રકમ હજુ ખર્ચાઈ નથી.
વાહનોનું પ્રદૂષણ દિલ્હીની હવાની ગુણવત્તા માટે મોટો મુદ્દો
દિલ્હી સ્થિત સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટના અગાઉના વિશ્લેષણમાં પણ વાહન પ્રદૂષણની ભૂમિકા અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી સામે આવી હતી. વિશ્લેષણ મુજબ, ખેતરોમાં પરાળી સળગાવવાની ઘટનાઓમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં ઓક્ટોબર અને નવેમ્બર દરમિયાન દિલ્હીમાં હવાનું પ્રદૂષણ ઊંચું રહ્યું હતું.
વાસ્તવિક સમયના હવા પ્રદૂષણના આંકડાઓના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ટ્રાફિકના પીક સમય દરમિયાન PM2.5ના સ્તરમાં થતા ફેરફારો નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ અને કાર્બન મોનોક્સાઇડના દૈનિક ઉતાર-ચઢાવ સાથે જોવા મળતા હતા. આ બંને પ્રદૂષકોના ઉત્સર્જનમાં વાહનો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
CAG અહેવાલમાં પણ ECCની વસૂલાત અંગે સવાલ
ગયા ઓગસ્ટમાં દિલ્હી વિધાનસભામાં રજૂ કરાયેલા નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક એટલે કે CAGના કામગીરી ઓડિટ અહેવાલમાં પણ ECC સંબંધિત નાણાકીય વ્યવસ્થાપન અંગે ગંભીર બાબતો સામે આવી હતી. અહેવાલ મુજબ ECCની વસૂલાત સાથે સંબંધિત 280 દિવસના રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નહોતા.
આ ઉપરાંત, આ જ માથા હેઠળ જમા થયેલા 843.12 કરોડ રૂપિયા પણ તે સમય સુધી ખર્ચાયા નહોતા. આ આંકડો હવે સામે આવેલા 1,153.93 કરોડ રૂપિયાના વણવપરાયેલા ભંડોળના મુદ્દાને વધુ મહત્વનો બનાવે છે.
દિલ્હી સરકાર સામે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે મોટો સવાલ
દિલ્હીમાં દર વર્ષે હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે વિવિધ યોજનાઓ અને નિયંત્રણ પગલાંની જાહેરાત થાય છે. બીજી તરફ, પ્રદૂષણ ઘટાડવાના હેતુથી ખાસ કરીને એકત્ર કરવામાં આવેલા ECCના 1,935.44 કરોડ રૂપિયામાંથી 1,153.93 કરોડ રૂપિયા હજુ સુધી ખર્ચાયા નથી.
સરકાર માટે સવાલ એ છે કે જ્યારે દિલ્હીમાં વાહન પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે આ રકમ એકત્ર કરવામાં આવી છે, ત્યારે તેનો મોટો હિસ્સો વર્ષો સુધી વણવપરાયેલો કેમ રહ્યો? પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સીધી અસર કરતી યોજનાઓમાં આ ભંડોળનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ ક્યારે થશે? અને ECCની વસૂલાત, ફાળવણી તથા ખર્ચ અંગે વધુ પારદર્શક વ્યવસ્થા ક્યારે ઉભી કરવામાં આવશે?
