Parliament Climate Questions: ડિસેમ્બર 2015માં થયેલા પેરિસ કરારને દસ વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. આ સમયગાળામાં ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને પર્યાવરણ સંબંધિત પડકારો વધુ ગંભીર બન્યા હોવા છતાં ભારતીય સંસદમાં આ મુદ્દાઓને મળેલું સ્થાન મર્યાદિત રહ્યું હોવાનું એક નવા અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે. 1 ઓક્ટોબરે જાહેર થયેલા ‘ક્લાઇમેટ ઓન ધ ફ્લોર: ઇન્ડિયાઝ પાર્લામેન્ટરી ડિસ્કોર્સ ઓન એન્વાયરમેન્ટ સિન્સ પેરિસ એગ્રીમેન્ટ’ અહેવાલમાં સંસદીય સવાલો અને ચર્ચાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
8,700થી વધુ સવાલો અને ચર્ચાઓનું વિશ્લેષણ
સેન્ટર ફોર ફાઇનાન્શિયલ એકાઉન્ટેબિલિટી માટે હાજિરા પુથિગે તૈયાર કરેલા આ અભ્યાસમાં 8,700થી વધુ પર્યાવરણ અને ક્લાઇમેટ સંબંધિત સવાલો તથા સંસદીય ચર્ચાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. અહેવાલ અનુસાર છેલ્લા એક દાયકામાં પૂછાયેલા તમામ સંસદીય સવાલોમાં ક્લાઇમેટ ચેન્જનો હિસ્સો માત્ર 3.3% રહ્યો. અહેવાલના તારણો અંગે કોંગ્રેસ સાંસદ અને પૂર્વ કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને ક્લાઇમેટ ચેન્જ મંત્રી જયરામ રમેશે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ આજે પર્યાવરણ અને ક્લાઇમેટ અંગેની ચિંતા દસ વર્ષ પહેલાંની સરખામણીએ ઘણી વધી છે, પરંતુ સંસદીય ચર્ચામાં તે પ્રમાણમાં પ્રતિબિંબિત થતી નથી.
2025ના નવ મહિનામાં 4,064 લોકોનાં મોત
અભ્યાસમાં પર્યાવરણ અને ક્લાઇમેટ ચર્ચાની મર્યાદિત હાજરીને ભારતમાં વધી રહેલી હવામાનજન્ય આપત્તિઓ સાથે જોડવામાં આવી છે. હાજિરા પુથિગેએ નોંધ્યું છે કે 2025ના પ્રથમ નવ મહિનામાં જ ભારતમાં ખરાબ હવામાનની ઘટનાઓમાં 4,064 લોકોનાં મોત થયા હતા. આ આંકડો અગાઉના ચાર વર્ષમાં નોંધાયેલા મોતની સરખામણીએ 48%નો વધારો દર્શાવે છે.
ખરાબ હવામાનની અસર માત્ર માનવજીવન સુધી મર્યાદિત રહી નથી. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટ અને ડાઉન ટુ અર્થના સંયુક્ત અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરતાં અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે આવી ઘટનાઓથી 9.47 મિલિયન હેક્ટર પાકને નુકસાન થયું, લગભગ 1,00,000 મકાનો નષ્ટ થયા અને આશરે 58,982 પશુઓનાં મોત થયા.
18 રાજ્યોમાં ખરાબ હવામાનના રેકોર્ડ
અહેવાલ મુજબ 2022 પછી ઓછામાં ઓછા 18 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ ખરાબ હવામાનવાળા દિવસોની સૌથી વધુ સંખ્યા નોંધાવી છે. એટલે કે હવામાન પરિવર્તનનો પ્રભાવ કોઈ એક વિસ્તાર પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો. તેમ છતાં સંસદીય ચર્ચામાં તેની સતત અને વ્યાપક હાજરી અંગે અભ્યાસ સવાલો ઊભા કરે છે.
સત્તા પક્ષ અને વિપક્ષના સવાલોમાં તફાવત
અભ્યાસમાં સંસદીય સવાલોના સ્વરૂપમાં પણ પક્ષવાર તફાવત જોવા મળ્યો હોવાનું જણાવાયું છે. NDAના સત્તારૂઢ પક્ષોના સાંસદો દ્વારા પૂછાતા સવાલોમાં ઘણીવાર સરકારની યોજનાઓ અને પહેલોની માહિતી મેળવવા પર ભાર જોવા મળે છે. તેમાં PM-KUSUM અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા કાર્યક્રમોના ટેક્નિકલ અપડેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
બીજી તરફ વિપક્ષી સાંસદોના સવાલો ઘણીવાર સરકારી યોજનાઓના અમલીકરણમાં રહેલી ખામીઓ, નાણાકીય મર્યાદાઓ અને નીતિઓની અસરકારકતા પર કેન્દ્રિત રહે છે. આપત્તિ રાહત, શહેરી પૂર અને વન વ્યવસ્થાપન જેવા મુદ્દાઓમાં કેન્દ્ર સરકાર ઘણીવાર કેન્દ્રીય સહાયનો ઉલ્લેખ કરીને આ વિષયો રાજ્ય સરકારોની જવાબદારી હેઠળ આવતા હોવાનો જવાબ આપે છે.
ડેટાના અભાવે જવાબદારીનો સવાલ
અહેવાલમાં કેન્દ્રિય સ્તરે ડેટાની અછતને પણ ગંભીર મુદ્દો ગણાવવામાં આવ્યો છે. ક્લાઇમેટ ચેન્જને કારણે થતા સ્થળાંતર, અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોનાં ગરમીથી થતા મોત અને જંગલની આગથી નષ્ટ થયેલા વન વિસ્તાર જેવા મુદ્દાઓ પર કેન્દ્ર સરકાર પાસે રાષ્ટ્રીય સ્તરનો પૂરતો ડેટા ઉપલબ્ધ ન હોવાનું અનેક પ્રસંગોએ જણાવાયું છે. અભ્યાસ મુજબ આવી માહિતીનો અભાવ નીતિ અને જવાબદારી અંગેના સવાલોના જવાબને પણ મર્યાદિત કરે છે.
ક્લીન એનર્જી પર ભાર, ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સ પાછળ
ક્લાઇમેટ સંબંધિત કાયદાકીય પહેલોમાં મુખ્ય ભાર ક્લીન એનર્જી અને ડીકાર્બોનાઇઝેશન પર રહ્યો છે. આ ક્ષેત્રનો હિસ્સો 37.7% હોવાનું અભ્યાસમાં જણાવાયું છે. બીજી તરફ ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સનો હિસ્સો માત્ર 0.3% અને ગ્લોબલ ક્લાઇમેટ ગવર્નન્સનો હિસ્સો 1.3% રહ્યો છે.
ક્લાઇમેટ એડેપ્ટેશન માટેનું નેશનલ એડેપ્ટેશન ફંડ ફોર ક્લાઇમેટ ચેન્જ પણ ચર્ચાનો મુદ્દો બન્યું છે. NAFCC, જે અગાઉ કૃષિ સહિત અસરગ્રસ્ત ક્ષેત્રો માટે મહત્વપૂર્ણ યોજના હતી, તેને નાણાકીય વર્ષ 2023-24થી ‘બિન-યોજના’ ખર્ચમાં ફેરવવામાં આવ્યું છે અને હવે તેના હેઠળ નવા પ્રોજેક્ટ શરૂ નહીં થાય.
આપત્તિ બાદ જ સંસદીય સક્રિયતા કેમ?
અભ્યાસનું એક મહત્વપૂર્ણ તારણ એ છે કે સંસદીય ચર્ચા ઘણીવાર આગોતરા તૈયારી કરતાં ઘટના બન્યા પછીની પ્રતિક્રિયા તરીકે સામે આવે છે. ફેબ્રુઆરી 2021ની ઉત્તરાખંડ ગ્લેશિયર દુર્ઘટના બાદ ગ્લેશિયર પીગળવા અને વાદળ ફાટવા જેવા મુદ્દાઓ પર અચાનક સવાલોમાં વધારો થયો હતો. તેવી જ રીતે 2022ની ભારે ગરમીએ હીટવેવ જેવા જોખમ તરફ સંસદનું ધ્યાન ખેંચ્યું.
સરકાર તરફથી Flood Watch India એપ અને Van Agni પોર્ટલ જેવી ટેક્નોલોજી આધારિત વ્યવસ્થાઓને કાર્યવાહી તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. જોકે અભ્યાસમાં જમીની સ્તરે અમલીકરણ અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, સેટેલાઇટ આધારિત દેખરેખ હોવા છતાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચકાસાયેલી અસરકારક અગ્નિશામક વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ ન હોવાનું મંત્રાલયે સ્વીકાર્યું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
આ સમગ્ર અભ્યાસનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે જ્યારે હવામાનજન્ય આપત્તિઓથી માનવજીવન, ખેતી, ઘર અને અર્થતંત્રને સતત નુકસાન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે સંસદમાં ક્લાઇમેટ ચેન્જને રાષ્ટ્રીય નીતિના કેન્દ્રમાં લાવવા માટે ચર્ચા અને કાયદાકીય કાર્યવાહી પૂરતી ઝડપથી કેમ આગળ વધી રહી નથી?
