Gyanesh Kumar Impeachment: દિલ્હીના પ્રેસ ક્લબ ઑફ ઇન્ડિયામાં ઓછામાં ઓછા 15 પૂર્વ અમલદારો અને સામાજિક કાર્યકરોએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે ‘ચાર્જશીટ અને મહાભિયોગ નોટિસ’ જાહેર કરી છે. આ દસ્તાવેજમાં મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIRની પ્રક્રિયા સહિત ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે અનેક ગંભીર આરોપો અને સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. નોટિસ રજૂ કરનારાઓએ જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ કરી છે.
જોકે, અહીં ‘મહાભિયોગ’ શબ્દનો ઉપયોગ નાગરિકો અને કાર્યકરો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. બંધારણીય રીતે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને હટાવવાની મહાભિયોગ પ્રક્રિયા સંસદના માધ્યમથી જ થઈ શકે છે. તેથી આ દસ્તાવેજને અદાલતનો ચુકાદો કે સંસદીય મહાભિયોગ કાર્યવાહી તરીકે નહીં, પરંતુ પૂર્વ અમલદારો અને સામાજિક કાર્યકરો દ્વારા કરવામાં આવેલા આરોપો અને સંસદમાં કાર્યવાહી શરૂ કરવાની માંગ તરીકે જોવો જરૂરી છે.
કોણે રજૂ કરી ‘પીપલ્સ નોટિસ’?
આ નોટિસ પર હસ્તાક્ષર કરનારાઓમાં દિલ્હીના પૂર્વ ઉપ રાજ્યપાલ નજીબ જંગ, પૂર્વ કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ જી.કે. પિલ્લઈ, પૂર્વ ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો સ્પેશિયલ ડિરેક્ટર યશોવર્ધન આઝાદ અને પૂર્વ કેન્દ્રીય સચિવ અમિતાભ પાંડે સહિતના પૂર્વ અધિકારીઓનો સમાવેશ થાય છે.
સામાજિક કાર્યકરો અંજલિ ભારદ્વાજ, અમૃતા જોહરી અને આઈશી ઘોષ પણ આ પહેલ સાથે જોડાયેલા છે. રાજકીય કાર્યકર અને ચૂંટણી વિશ્લેષક યોગેન્દ્ર યાદવ પણ તેમાં સામેલ છે. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પર આ પહેલને ‘People’s Notice of Impeachment’ તરીકે વર્ણવી હતી અને બંધારણીય અધિકારો સાથે બંધારણીય જવાબદારી પણ જોડાયેલી હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.
નોટિસમાં સાત મુખ્ય ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ
દસ્તાવેજમાં જ્ઞાનેશ કુમર સામે સાત અલગ-અલગ ઘટનાઓ અને કથિત નિર્ણયોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. નોટિસ રજૂ કરનારાઓએ આ મુદ્દાઓને ‘proven misbehaviour or incapacity’ સાથે જોડ્યા છે અને દાવો કર્યો છે કે આ આધારે CECને પદ પરથી હટાવવાની બંધારણીય પ્રક્રિયા શરૂ થવી જોઈએ.
નોટિસમાં એવો અંદાજ પણ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે કે SIR પૂર્ણ થયા બાદ દેશની પુખ્ત વસ્તી અને મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા મતદાતાઓ વચ્ચેનો તફાવત 15 કરોડ અથવા તેનાથી વધુ થઈ શકે છે. હસ્તાક્ષર કરનારાઓએ આ સ્થિતિને સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારના મૂળભૂત સિદ્ધાંત માટે ગંભીર ચિંતા ગણાવી છે.
ચૂંટણી પંચની સામૂહિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અંગે સવાલ
નોટિસમાં પહેલો મોટો આરોપ ચૂંટણી પંચની સામૂહિક કાર્યપ્રણાલી સાથે જોડાયેલો છે. હસ્તાક્ષર કરનારાઓનો દાવો છે કે SIR જેવા મહત્વના નિર્ણયો લેતી વખતે ચૂંટણી પંચના તમામ સભ્યો વચ્ચે પૂરતી ચર્ચા અને પરામર્શ થયો ન હતો.
દસ્તાવેજમાં તાજેતરમાં સામે આવેલા એવા અહેવાલોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં બે ચૂંટણી કમિશનરોએ કેટલાક નિર્ણયોને લઈને વાંધો વ્યક્ત કર્યો હોવાનું જણાવાયું હતું. નોટિસ રજૂ કરનારાઓનો સવાલ છે કે જો કોઈ નિર્ણય સમગ્ર પંચ સમક્ષ ચર્ચા માટે રજૂ કર્યા વિના લેવામાં આવ્યો હોય, તો તેને ચૂંટણી પંચનો સામૂહિક નિર્ણય કેવી રીતે ગણાવી શકાય?
Form 6માં ફેરફાર અંગે પણ આરોપ
નોટિસનો બીજો મહત્વનો મુદ્દો Form 6 સાથે સંબંધિત છે. નવા મતદાતાનું નામ મતદાર યાદીમાં ઉમેરવા માટે Form 6નો ઉપયોગ થાય છે. હસ્તાક્ષર કરનારાઓનો આરોપ છે કે SIR દરમિયાન આ ફોર્મમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો અને ચૂંટણી પંચની અંદર જ આ ફેરફાર અંગે વાંધા ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.
તેમનો દાવો છે કે બાદમાં મૂળ Form 6ને ફરીથી લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. નોટિસમાં આ ઘટનાને અગાઉ કરવામાં આવેલા ફેરફારની કાયદેસર સત્તા અંગે સવાલ ઊભો કરતો મુદ્દો ગણાવવામાં આવ્યો છે.
જૂના મતદાતાઓને ફરી Form 6 ભરવાનું કેમ?
નોટિસમાં એવા મતદાતાઓનો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે, જેમણે અગાઉ ચૂંટણીમાં મતદાન કર્યું છે પરંતુ SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં જોવા મળ્યું નથી.
હસ્તાક્ષર કરનારાઓના જણાવ્યા મુજબ, આવા લોકોને ફરીથી મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરાવવા Form 6 ભરવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. તેમના દાવા પ્રમાણે Form 6માં અરજદારને ચોક્કસ ઘોષણા કરવાની હોય છે અને ખોટી માહિતી આપવા બદલ કાયદાકીય પરિણામોની જોગવાઈ છે.
તેથી નોટિસ રજૂ કરનારાઓનો સવાલ છે કે જે વ્યક્તિ પહેલેથી મતદાર તરીકે નોંધાયેલ હતી અને અગાઉ મતદાન કરી ચૂકી છે, તેને ફરીથી નવા મતદાર તરીકે અરજી કરવાની સ્થિતિમાં મૂકવી યોગ્ય છે કે નહીં.
आज जनता की ओर से मुख्य चुनाव आयुक्त ज्ञानेश कुमार के खिलाफ़ आरोप-पत्र और महाभियोग का नोटिस पेश किया गया।
पूर्व वरिष्ठ अधिकारियों ने कहा कि ज्ञानेश कुमार का आचरण सिविल सेवा की गरिमा और भारत की लोकतांत्रिक साख के लिए गंभीर चिंता का विषय है।
यह मामला किसी एक व्यक्ति का नहीं, चुनाव आयोग की स्वायत्तता और करोड़ों नागरिकों के मताधिकार की रक्षा का है।
प्रतिनिधिमंडल में नजीब जंग, IAS (सेवानिवृत्त), पूर्व उपराज्यपाल, दिल्ली; जी.के. पिल्लै, IAS (सेवानिवृत्त), पूर्व गृह सचिव, भारत सरकार; अमिताभ पांडे, IAS (सेवानिवृत्त), पूर्व सचिव, भारत सरकार; जयश्री मुखर्जी, IAS (सेवानिवृत्त); अशोक शर्मा, IFS (सेवानिवृत्त), पूर्व राजदूत; यशोवर्धन आज़ाद, पूर्व विशेष निदेशक, IB एवं पूर्व CIC; आशीष जोशी, पूर्व सिविल सेवक; अंजलि; आऐशी घोष; एन. साई बालाजी; दिनेश श्रीरंगराजन; संदीप यादव; अमृता जोहरी; अंजलि भारद्वाज और योगेंद्र यादव शामिल थे।
#GyaneshKumarMustGo
— Yogendra Yadav (@_YogendraYadav) October 5, 2026
ECINETને લઈને કાયદાકીય અને તકનીકી સવાલો
ચૂંટણી પંચના ECINET પોર્ટલ અંગે પણ નોટિસમાં ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. હસ્તાક્ષર કરનારાઓનો આરોપ છે કે ટેક્નોલોજીકલ સિસ્ટમના ઉપયોગથી મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અથવા સુધારવાની કાયદાકીય જવાબદારી ધરાવતા Electoral Registration Officers એટલે કે EROની ભૂમિકા પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
તેમણે ECINETની કાયદાકીય સત્તા અને તેની કાર્યપ્રણાલી અંગે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. 26 સપ્ટેમ્બરે ચૂંટણી પંચે ECINETની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવાની જાહેરાત કરી હતી. નોટિસમાં આ નિર્ણયને સિસ્ટમ અંગે અગાઉથી ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નોની ગંભીરતા સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ અર્થઘટન નોટિસ રજૂ કરનારાઓનું છે.
SIRને લઈને મતાધિકાર પર અસરનો આરોપ
નોટિસમાં SIRને સૌથી મોટો મુદ્દો બનાવવામાં આવ્યો છે. તેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે SIR પૂરતી તૈયારી, તાલીમ, નિયમોની સ્પષ્ટતા અને નામ ખોટી રીતે દૂર થઈ જાય તો તેને ઝડપથી સુધારવા માટેની પૂરતી વ્યવસ્થા વિના આગળ વધારવામાં આવ્યું.
હસ્તાક્ષર કરનારાઓનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયામાં નાગરિકો પર પોતાનું મતદારત્વ સાબિત કરવાની વધારાની જવાબદારી આવી છે. તેમના મતે ખાસ કરીને ગરીબો, મહિલાઓ, સ્થળાંતરિત મજૂરો, લઘુમતીઓ અને વૃદ્ધો જેવા વર્ગો પર તેની વધુ અસર પડી શકે છે.
13.3 કરોડ નામ દૂર થયાનો દાવો
નોટિસમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે SIR પહેલાંની મતદાર યાદીઓમાંથી 13.3 કરોડ નામ દૂર થઈ ચૂક્યા છે. હસ્તાક્ષર કરનારાઓએ આ સંખ્યાને ચૂંટણી લોકશાહીના ઇતિહાસમાં અસાધારણ ગણાવી છે.
તેમણે એવો અંદાજ પણ વ્યક્ત કર્યો છે કે સમગ્ર SIR પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી પુખ્ત વસ્તી અને મતદાર સંખ્યા વચ્ચેનો તફાવત 15 કરોડથી વધુ થઈ શકે છે. આ આંકડા અને અંદાજ નોટિસ રજૂ કરનારાઓના દાવા છે અને તેને સત્તાવાર અંતિમ મતદાર યાદીનો આંકડો માનવો નહીં.
ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા પર પણ પ્રશ્ન
નોટિસમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિષ્પક્ષતા અને ચૂંટણી પંચની રાજકીય સ્વતંત્રતા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં કેટલાક જાહેર નિવેદનો, વિપક્ષી નેતાઓ અંગેની ટિપ્પણીઓ અને SIR સાથે જોડાયેલા નિર્ણયોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
નોટિસ રજૂ કરનારાઓનો આરોપ છે કે આ ઘટનાઓને કારણે ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા અંગે લોકોમાં ગંભીર શંકા ઊભી થઈ છે. તેમણે જ્ઞાનેશ કુમારની ભૂમિકા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવીને તેમના રાજીનામાની માંગ કરી છે.
RPAની કલમ 32નો પણ ઉલ્લેખ
‘ચાર્જશીટ’માં Representation of the People Act, 1950ની કલમ 32(1)નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. નોટિસમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે મતદાર યાદી તૈયાર કરવા અથવા તેમાં ફેરફાર કરવાની સત્તાવાર ફરજો સાથે જોડાયેલા કથિત ઉલ્લંઘનોને આ કાયદાકીય જોગવાઈના સંદર્ભમાં જોવાની જરૂર છે.
Form 6માં કથિત ફેરફાર, EROની ભૂમિકા, ટેક્નોલોજીકલ સિસ્ટમનો ઉપયોગ અને રેકોર્ડ સંબંધિત મુદ્દાઓને જોડીને હસ્તાક્ષર કરનારાઓએ સત્તાવાર ફરજના કથિત ઉલ્લંઘનની પેટર્ન હોવાનો આરોપ લગાવ્યો છે.
CECને હટાવવાની બંધારણીય પ્રક્રિયાની માંગ
નોટિસના અંતમાં પૂર્વ અમલદારો અને સામાજિક કાર્યકરોએ દાવો કર્યો છે કે દર્શાવવામાં આવેલી ઘટનાઓને અલગ-અલગ વહીવટી ભૂલો તરીકે જોવાને બદલે સમગ્ર રીતે તપાસવી જોઈએ. તેમના મતે તમામ ઘટનાઓને સાથે જોવાથી ગંભીર સંસ્થાકીય સવાલો ઊભા થાય છે.
આ આધારે તેમણે જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ બંધારણીય મહાભિયોગ પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની માંગ કરી છે. સાથે જ તેમણે CEC પાસેથી રાજીનામું આપવાની પણ માંગ કરી છે.
જોકે, આ દસ્તાવેજમાં કરવામાં આવેલા આરોપો હજી ન્યાયિક રીતે સાબિત થયેલા નથી. જ્ઞાનેશ કુમારને કોઈ અદાલતે આ આરોપોમાં દોષિત ઠેરવ્યા નથી અને સંસદમાં મહાભિયોગની સત્તાવાર કાર્યવાહી પણ અલગ બંધારણીય પ્રક્રિયા હેઠળ જ થઈ શકે છે.
10 ઓક્ટોબરથી મોટા વિરોધની તૈયારી
SIR અને ચૂંટણી પંચની કાર્યપ્રણાલીને લઈને દેશના કેટલાક શહેરોમાં વિરોધ પ્રદર્શન થઈ ચૂક્યા હોવાનો નોટિસમાં ઉલ્લેખ છે. હવે 10 ઓક્ટોબરથી રાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટા વિરોધ પ્રદર્શનની તૈયારીનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રદર્શનોમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમરના રાજીનામાની માંગ મુખ્ય મુદ્દાઓમાં સામેલ રહેવાની શક્યતા છે. હવે આ નોટિસ બાદ મુખ્ય સવાલ એ રહેશે કે ચૂંટણી પંચ આ આરોપો અને સવાલો અંગે શું જવાબ આપે છે અને જ્ઞાનેશ કુમાર સામે સંસદીય મહાભિયોગની માંગને લઈને આગળ કોઈ બંધારણીય અથવા રાજકીય પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે કે નહીં.
