SIR Form 8 Rejection Bombay HC: ગોવામાં મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે Special Intensive Revision (SIR) દરમિયાન સરનામું બદલવા માટે ભરાયેલા Form 8ને પ્રક્રિયા દરમિયાન નામંજૂર કરવામાં આવતા બોમ્બે હાઇકોર્ટની ગોવા પીઠે ચૂંટણી પંચની વ્યવસ્થા સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. જસ્ટિસ વાલ્મીકી મેનેઝેસ અને જસ્ટિસ અમિત એસ. જામસંદેકરની ખંડપીઠે કહ્યું કે રહેઠાણ બદલનારા મતદાતાઓ માટે હાલની પ્રક્રિયા એવી સ્થિતિ ઊભી કરે છે જેમાં તેમની પાસે કાયદેસર રીતે આગળ વધવાનો યોગ્ય રસ્તો જ બચતો નથી. અદાલતે આ સ્થિતિને “complete Catch-22” ગણાવી છે.

Santa Cruzના પરિવારના છ સભ્યોનો મામલો

આ કેસ Paresh Salgaonkar અને તેમના પરિવારના સભ્યો સાથે જોડાયેલો છે. પરિવારના સભ્યો Santa Cruz વિધાનસભા ક્ષેત્રની અંદર જ એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે રહેવા ગયા હતા અને સરનામું બદલવા માટે Form 8 ભર્યું હતું. જોકે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમના નામ મતદાર યાદીના ડ્રાફ્ટમાંથી દૂર થઈ ગયા. ચૂંટણી પંચ તરફથી કોર્ટમાં જણાવાયું કે SIRની enumeration પ્રક્રિયા દરમિયાન સિસ્ટમ Form 8 પર પ્રક્રિયા કરી શકતી નહોતી. ત્યારબાદ પરિવારને નવા મતદાર તરીકે સમાવેશ માટે Form 6 ભરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું.

Form 8 નહીં તો Form 6, પણ તેમાં બીજી મુશ્કેલી

અદાલતનો મુખ્ય સવાલ એ હતો કે જો કોઈ વ્યક્તિ પહેલેથી મતદાર છે અને માત્ર પોતાનું સરનામું બદલે છે, તો તેને નવા મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવા માટે Form 6 શા માટે ભરવું પડે? Form 6માં અરજદારને એવી ઘોષણા કરવાની હોય છે કે તેનું નામ અન્ય કોઈ મતદાર યાદીમાં પહેલેથી નોંધાયેલું નથી. જ્યારે સરનામું બદલનાર વ્યક્તિ અગાઉથી મતદાર હોય, ત્યારે આવી ઘોષણા તેના વાસ્તવિક રેકોર્ડ સાથે વિસંગત બની શકે છે. અદાલતે સવાલ કર્યો કે મતદાતાને ખોટી ઘોષણા કરવા માટે કેવી રીતે કહી શકાય.

‘સોફ્ટવેર કાયદા કરતાં ઉપર કેવી રીતે?’

અગાઉની સુનાવણી દરમિયાન પણ ખંડપીઠે ચૂંટણી પંચને પૂછ્યું હતું કે સોફ્ટવેરની મર્યાદા કાયદાકીય પ્રક્રિયાને કેવી રીતે બદલી શકે. અદાલતે સવાલ કર્યો હતો કે જો Form 8 કાયદેસર રીતે ઉપલબ્ધ પ્રક્રિયા છે, તો માત્ર સોફ્ટવેરમાં વિકલ્પ ન હોવાના કારણે તેની અરજી નામંજૂર કેમ થાય? પીઠે આ બાબતે Representation of the People Act, 1950 અને Registration of Electors Rules, 1960ની જોગવાઈઓનું પાલન થવું જરૂરી હોવાનું જણાવ્યું હતું.

Rule 21 હેઠળ મતદાતાને સાંભળવાની તકનો મુદ્દો

કોર્ટએ Registration of Electors Rules, 1960ના Rule 21નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. અદાલતના મતે મતદાર યાદીમાંથી કોઈ વ્યક્તિનું નામ દૂર કરતાં પહેલાં તેને યોગ્ય રીતે સાંભળવાની તક આપવાનો કાયદાકીય સિદ્ધાંત મહત્વપૂર્ણ છે. પીઠે કહ્યું કે જો આખી પ્રક્રિયા માત્ર ડ્રાફ્ટ રોલના આધારે ચલાવવામાં આવે તો નામ દૂર થયેલા મતદાતા માટે પોતાની સ્થિતિ સુધારવાનો રસ્તો મુશ્કેલ બની જાય છે. કોર્ટના મતે existing electoral rollને ધ્યાનમાં લીધા વિના માત્ર draft rollને આધાર બનાવવાથી ગંભીર પ્રક્રિયાત્મક સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.

SIRનો હેતુ શું છે?

સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે SIRના મૂળ હેતુ અંગે પણ સવાલ કર્યો. પીઠે કહ્યું કે SIRનો હેતુ માત્ર કોઈ વ્યક્તિ હાલના સરનામે રહે છે કે નહીં તે શોધવાનો નથી, પરંતુ મતદાર યાદીમાં પાત્ર નાગરિકોની સ્થિતિ નિર્ધારિત કરવાનો પણ છે. જો SIRની પ્રક્રિયામાં પાત્ર નાગરિકોના નામ જ મતદાર યાદીમાંથી બહાર થઈ જાય તો સમગ્ર પ્રક્રિયાનો હેતુ શું રહે છે, એવો સવાલ કોર્ટએ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ મૂક્યો. અદાલતે ચૂંટણી પંચની બંધારણીય જવાબદારી તરીકે પાત્ર નાગરિકોને મતાધિકારથી વંચિત ન થવા દેવાની બાબત પર ભાર મૂક્યો.

ECIની દલીલ- Enumeration Form જરૂરી

ચૂંટણી પંચ તરફથી વકીલ ગૌરિશ અગ્નિએ દલીલ કરી કે SIR દરમિયાન મતદારનું સરનામું બદલાયું હોય તો નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ pre-filled enumeration form ભરવો જરૂરી છે. પંચના જણાવ્યા મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિ enumeration પ્રક્રિયામાં જરૂરી ફોર્મ જમા કરાવતી નથી તો તેનું નામ ડ્રાફ્ટ રોલમાં સામેલ ન થઈ શકે. ત્યારબાદ claims and objectionsના તબક્કામાં Form 6 દ્વારા ફરીથી સમાવેશ માટે અરજી કરવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ હોવાનું પંચે જણાવ્યું.

Form 8ની અરજી ‘હોલ્ડ’ કેમ ન કરી?

અદાલતે એ પણ સવાલ કર્યો કે જો SIR દરમિયાન Form 8 પર તરત પ્રક્રિયા કરવી શક્ય ન હોય તો તેને સીધી નામંજૂર કરવાની જગ્યાએ pending અથવા hold પર કેમ ન રાખી શકાય? કોર્ટની ચિંતા એ છે કે ઓટોમેટિક સિસ્ટમ દ્વારા અરજી નામંજૂર થવાથી મતદાતાને પોતાનું સરનામું સુધારવાની કાયદેસર પ્રક્રિયાનો લાભ મળતો નથી. પીઠે અગાઉ નોંધ્યું હતું કે સોફ્ટવેરની ખામીના કારણે મોટી સંખ્યામાં મતદાતાઓને આવી મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

મુદ્દો માત્ર એક પરિવાર પૂરતો મર્યાદિત નથી

આ કેસે ચૂંટણી યાદીઓના ડિજિટલ સંચાલન અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા વચ્ચેના સંબંધ અંગે મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે. જો એક જ વિધાનસભા ક્ષેત્રમાં સરનામું બદલનાર મતદાતા Form 8થી ફેરફાર કરી શકતો નથી અને Form 6માં નવી નોંધણી જેવી ઘોષણા કરવી પડે છે, તો આવી પ્રક્રિયા કેટલા મતદાતાઓને અસર કરી શકે તે પણ મહત્વનો મુદ્દો છે. અદાલતે સોફ્ટવેર અને કાયદા વચ્ચેની પ્રાથમિકતા અંગે સ્પષ્ટતા માગી છે.

હાઇકોર્ટ સમક્ષ હવે મુખ્ય કાનૂની સવાલો

આ મામલે અંતિમ નિર્ણય હજુ બાકી છે. હાલની સુનાવણીમાં કોર્ટએ Form 8ની પ્રક્રિયા, Form 6ની ઘોષણા, enumeration formની ફરજિયાતતા, Rule 21 હેઠળ સાંભળવાની તક અને SIR દરમિયાન existing તથા draft electoral rollની કાનૂની સ્થિતિ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે સરનામું બદલનાર પહેલેથી નોંધાયેલા મતદારને પોતાનો મતાધિકાર જાળવી રાખવા માટે કઈ કાયદેસર પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ અને શું માત્ર સોફ્ટવેરની મર્યાદા કાયદા હેઠળના અધિકારને અસર કરી શકે? આ સવાલોનો જવાબ ગોવામાં ચાલી રહેલી SIR પ્રક્રિયા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.