Manual Scavenging Deaths: દેશમાં સીવર, સેપ્ટિક ટાંકી, સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ અને અન્ય બંધ જગ્યાઓમાં કામ દરમિયાન આ વર્ષે 2 ઓક્ટોબર સુધી ઓછામાં ઓછા 125 શ્રમિકોના મોત થયા હોવાનો દાવો દલિત આદિવાસી શક્તિ અધિકાર મંચ (DASAM)ના અહેવાલમાં કરવામાં આવ્યો છે. 5 ઓક્ટોબરે જાહેર કરાયેલા આ રિપોર્ટ મુજબ આ મોત 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં નોંધાયા છે. મૃતકોમાં સફાઈ કર્મચારીઓ ઉપરાંત કોન્ટ્રાક્ટ શ્રમિકો, બાંધકામ શ્રમિકો, સ્થળાંતરિત શ્રમિકો અને અન્ય પ્રકારના કામદારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
DASAMએ આ મોતને ‘પૂર્વાનુમાન કરી શકાય તેવા અને અટકાવી શકાય તેવા’ ગણાવ્યા છે. મંચનું કહેવું છે કે મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ પર પ્રતિબંધ અને જોખમી સફાઈ કામને મશીનરીકરણ માટે કાયદાકીય જોગવાઈઓ હોવા છતાં શ્રમિકોને જીવના જોખમે બંધ જગ્યાઓમાં ઉતારવાની પ્રથા હજુ પણ ચાલુ છે.
જુલાઈમાં સૌથી વધુ 28 શ્રમિકોના મોત
DASAMના આંકડા અનુસાર જાન્યુઆરીથી 2 ઓક્ટોબર વચ્ચે માર્ચમાં 25, એપ્રિલમાં 10, મેમાં 19, જૂનમાં 20 અને જુલાઈમાં સૌથી વધુ 28 શ્રમિકોના મોત નોંધાયા હતા. ઓગસ્ટમાં 10, સપ્ટેમ્બરમાં નવ અને ઓક્ટોબરના પ્રથમ બે દિવસમાં ત્રણ મોત થયા હતા. ફેબ્રુઆરીમાં એક મોત નોંધાયું હતું.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે આ પ્રકારની ઘટનાઓ કોઈ એક વિસ્તાર અથવા એક જ પ્રકારના કામ પૂરતી મર્યાદિત નથી. વિવિધ રાજ્યોમાં અલગ-અલગ પરિસ્થિતિમાં સીવર, સેપ્ટિક ટાંકી અને અન્ય બંધ જગ્યાઓમાં પ્રવેશ દરમિયાન શ્રમિકોના જીવ ગયા છે.
બિહારમાં સૌથી વધુ 14 મોત
રાજ્યોમાં બિહારમાં સૌથી વધુ 14 મોત નોંધાયા હોવાનું DASAMના રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે. ત્યારબાદ તમિલનાડુમાં 12, હરિયાણામાં 11, ઉત્તર પ્રદેશમાં 10, મેઘાલય અને ઓડિશામાં નવ-નવ, મધ્ય પ્રદેશમાં આઠ તેમજ આસામ અને મહારાષ્ટ્રમાં સાત-સાત મોત થયા છે.
છત્તીસગઢમાં છ, દિલ્હી, રાજસ્થાન અને પંજાબમાં પાંચ-પાંચ, ગુજરાત અને કર્ણાટકમાં ચાર-ચાર મોત નોંધાયા છે. ઝારખંડ, મિઝોરમ, પશ્ચિમ બંગાળ અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં બે-બે તથા કેરળમાં એક મોતનો સમાવેશ થાય છે.
ઝેરી ગેસ અને ઓક્સિજનની અછત બની ઘાતક
રિપોર્ટ અનુસાર ઘણા કિસ્સામાં શ્રમિકોના મોત સેપ્ટિક ટાંકી અથવા અન્ય બંધ જગ્યામાં એકત્ર થયેલા ઝેરી ગેસ અને ઓક્સિજનની અછતના કારણે થયા હતા. આવી જગ્યાઓમાં ગેસનું પ્રમાણ તપાસ્યા વગર અથવા પૂરતા સુરક્ષા સાધનો વિના પ્રવેશ કરવો જીવલેણ બની શકે છે.
DASAMએ ખાસ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે જ્યારે કોઈ શ્રમિક અંદર ફસાઈ જાય અથવા બેભાન થઈ જાય ત્યારે તેને બચાવવા માટે બીજો શ્રમિક પણ ઘણી વખત કોઈ સુરક્ષા સાધન વિના અંદર જાય છે. પરિણામે એક વ્યક્તિને બચાવવાનો પ્રયાસ અનેક લોકોના મોતમાં ફેરવાઈ જાય છે.
વૈશાલીથી રાયપુર અને કાલાહાંડી સુધી અનેક ઘટનાઓ
રિપોર્ટમાં માર્ચમાં બિહારના વૈશાલી અને સીતામઢીમાં બનેલી બે અલગ-અલગ ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ છે. બંને ઘટનાઓમાં સેપ્ટિક ટાંકી સાથે જોડાયેલા અકસ્માતોમાં ચાર-ચાર લોકોના મોત થયા હતા.
માર્ચમાં જ છત્તીસગઢના રાયપુરમાં ખાનગી હોસ્પિટલની 20 ફૂટ ઊંડી સેપ્ટિક ટાંકીમાં પ્રવેશ કર્યા બાદ ત્રણ શ્રમિકોના મોત થયા હતા, જ્યારે એક અન્ય શ્રમિક ઘાયલ થયો હતો. મે મહિનામાં ઓડિશાના કાલાહાંડીમાં બાંધકામ હેઠળની સેપ્ટિક ટાંકીમાં ગૂંગળામણને કારણે ઓછામાં ઓછા છ લોકોના મોત થયાનો અહેવાલ છે.
શિલોંગમાં 33 ફૂટ ઊંડી ટાંકીમાં પાંચ મોત
જુલાઈમાં મેઘાલયના શિલોંગમાં 33 ફૂટ ઊંડી ભૂગર્ભ પાણીની ટાંકીમાં પાંચ શ્રમિકોના મોત થયા હતા. ઓગસ્ટમાં બિહારના ગોપાલગંજમાં સેપ્ટિક ટાંકીમાં ઝેરી ગેસની અસરથી ચાર બાંધકામ શ્રમિકોના મોત થયા હતા.
સપ્ટેમ્બરમાં મેઘાલયના દક્ષિણ ગારો હિલ્સમાં નવી બનાવવામાં આવેલી ભૂગર્ભ સેપ્ટિક ટાંકીમાં ઝેરી ગેસની ચપેટમાં આવવાથી આસામના ચાર સ્થળાંતરિત બાંધકામ શ્રમિકોના મોત થયા હતા. 2 ઓક્ટોબરે તમિલનાડુના અરિયાલુરમાં નવી બનાવવામાં આવેલી સેપ્ટિક ટાંકીમાં ત્રણ શ્રમિકોના મોત થયાનું DASAMએ જણાવ્યું છે.
મૃત્યુનું વર્ગીકરણ કેવી રીતે થાય છે તેના પર પણ સવાલ
DASAMએ સરકારી અને વહીવટી રેકોર્ડમાં આવા મોતના વર્ગીકરણ અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે. મંચના જણાવ્યા અનુસાર, સેપ્ટિક ટાંકી, સીવેજ ટાંકી અથવા ડ્રેનેજ ચેમ્બરમાં કામ દરમિયાન મૃત્યુ પામેલા શ્રમિકોને ઘણી વખત ‘બાંધકામ શ્રમિક’, ‘ઔદ્યોગિક શ્રમિક’ અથવા ‘કાર્યસ્થળ અકસ્માત’ જેવી શ્રેણીમાં નોંધવામાં આવે છે.
મંચનું કહેવું છે કે કોઈ શ્રમિકને કોન્ટ્રાક્ટરે બાંધકામ શ્રમિક તરીકે રાખ્યો હોય પરંતુ તેને વાસ્તવમાં સેપ્ટિક ટાંકીમાં કામ કરવા મોકલવામાં આવ્યો હોય, તો મૃત્યુનું વર્ગીકરણ તેના પદનામના આધારે નહીં પરંતુ તે સમયે તે કયું જોખમી કામ કરી રહ્યો હતો તેના આધારે થવું જોઈએ.
માત્ર અકસ્માત નહીં, માળખાકીય સમસ્યાનો મુદ્દો
DASAMએ આ ઘટનાઓને માત્ર વ્યક્તિગત બેદરકારી અથવા અકસ્માત તરીકે જોવાનો વિરોધ કર્યો છે. મંચે જાતિ આધારિત શ્રમ વ્યવસ્થા, કોન્ટ્રાક્ટ પ્રથા, અસંગઠિત શ્રમ, કાયદાના નબળા અમલ અને જોખમી સફાઈ કામના મશીનરીકરણના અભાવને પણ જવાબદાર ગણાવ્યા છે.
રિપોર્ટ મુજબ યોગ્ય સુરક્ષા સાધનો, ગેસની તપાસ અને પ્રશિક્ષિત બચાવ ટીમનો અભાવ હોય ત્યારે જોખમ વધુ વધી જાય છે. ખાસ કરીને બંધ જગ્યામાં ઝેરી ગેસ અથવા ઓક્સિજનના ઓછા સ્તરની અગાઉથી તપાસ ન થાય તો શ્રમિકોને ગંભીર જોખમનો સામનો કરવો પડે છે.
મશીનરીકરણ અને ₹30 લાખ વળતરની માંગ
DASAMએ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પાસેથી જોખમી મેન્યુઅલ એન્ટ્રી સંપૂર્ણપણે ખતમ કરવા માટે રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચના બનાવવાની માંગ કરી છે. તેમાં સીવર અને સેપ્ટિક ટાંકીની સફાઈનું મશીનરીકરણ, બંધ જગ્યામાં પ્રવેશ પહેલાં ઓક્સિજન અને ઝેરી ગેસની ફરજિયાત તપાસ, પ્રશિક્ષિત બચાવ વ્યવસ્થા અને કોન્ટ્રાક્ટરોની જવાબદારી નક્કી કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
મંચે આવા મોતના કિસ્સામાં પારદર્શક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવવાની પણ માંગ કરી છે. પીડિત પરિવારોને ઓછામાં ઓછા ₹30 લાખનું વળતર આપવા ઉપરાંત આવાસ, પેન્શન, શિક્ષણ, આરોગ્ય, આજીવિકા અને સામાજિક સુરક્ષા જેવી લાંબા ગાળાની સહાય સુનિશ્ચિત કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.
DASAMના મતે કાયદાકીય જોગવાઈઓ હોવા છતાં જો સીવર અને સેપ્ટિક ટાંકીમાં શ્રમિકોના મોત ચાલુ રહે છે, તો કાયદાના અમલ અને સંસ્થાકીય જવાબદારી બંને અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા થાય છે. હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે આવા જોખમી કામમાં માનવ પ્રવેશને સંપૂર્ણપણે અટકાવવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વાસ્તવિક સ્તરે કેટલા અસરકારક પગલાં લે છે.
