West Bengal SIR ECINET: પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIR દરમિયાન અપીલોની સુનાવણી માટે રચાયેલા ટ્રિબ્યુનલના ન્યાયાધીશોએ ચૂંટણી પંચના ECINET પોર્ટલની કામગીરી અંગે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. 19 ટ્રિબ્યુનલમાંથી ઓછામાં ઓછા 12 ન્યાયાધીશોએ ઓગસ્ટમાં પોર્ટલની ખામીઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ પોર્ટલમાં એવી અનેક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ નહોતી, જે અપીલોની કાયદેસર અને ઝડપી સુનાવણી માટે જરૂરી હતી. આ મુદ્દાઓ અંગે ચૂંટણી પંચ અને કલકત્તા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશને જાણ કરવામાં આવી હતી.

પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન 27.16 લાખ મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી બહાર થયા હતા અને તેમાંથી 22 લાખથી વધુ મતદારોએ નામ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે અપીલ કરી હતી. આ મોટી સંખ્યામાં કેસોની સુનાવણી માટે ટ્રિબ્યુનલની રચના કરવામાં આવી હતી. પરંતુ ન્યાયાધીશોના જણાવ્યા મુજબ જે ડિજિટલ પોર્ટલ મારફતે આ પ્રક્રિયા આગળ વધવાની હતી, તેમાં જ મૂળભૂત કામગીરી માટે જરૂરી વિકલ્પો ઉપલબ્ધ નહોતા.

નોટિસ મોકલવાની વ્યવસ્થા પણ ઉપલબ્ધ નહોતી

11 ઓગસ્ટે યોજાયેલી ટ્રિબ્યુનલ ન્યાયાધીશોની બેઠકની કાર્યવાહી નોંધમાં પોર્ટલ અંગે અનેક ફરિયાદો નોંધાઈ હતી. ન્યાયાધીશોએ જણાવ્યું હતું કે અપીલમાં સામેલ પક્ષકારોને સીધી રીતે નોટિસ મોકલવા માટે ECINETમાં યોગ્ય વ્યવસ્થા નહોતી. મે મહિનામાં પણ એક ન્યાયાધીશે આ મુદ્દે કલકત્તા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશને જાણ કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે વારંવારની વિનંતીઓ છતાં નોટિસ જારી કરવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી નહોતી. તેના કારણે અપીલોની સુનાવણી અને નિકાલની પ્રક્રિયા ધીમી પડી રહી હતી.

ન્યાયાધીશોએ એવી પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે મે મહિનામાં પક્ષકારોને મોકલવાની નોટિસનું એક ફોર્મેટ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં પોર્ટલ પર તેની યોગ્ય વ્યવસ્થા અમલમાં આવી નહોતી. આ સ્થિતિમાં ટ્રિબ્યુનલને પક્ષકારોને જાણ કરવા માટે વૈકલ્પિક માધ્યમોનો સહારો લેવો પડતો હતો.

વર્ચ્યુઅલ સુનાવણી અને વધારાના દસ્તાવેજોની પણ સમસ્યા

ECINETમાં વર્ચ્યુઅલ સુનાવણી કરવાની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ નહોતી. એક ટ્રિબ્યુનલે સ્પષ્ટપણે નોંધ્યું હતું કે જો પક્ષકારોને વર્ચ્યુઅલી સાંભળવાની જરૂર પડે તો પોર્ટલમાં તેના માટે કોઈ વ્યવસ્થા નહોતી.

આ ઉપરાંત, અપીલકર્તા મતદાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા દસ્તાવેજો પૂરતા ન હોય અથવા ટ્રિબ્યુનલને વધુ દસ્તાવેજોની જરૂર પડે ત્યારે તે દસ્તાવેજો મેળવવા અને પોર્ટલ પર અપલોડ કરવા માટે પણ યોગ્ય વ્યવસ્થા નહોતી. પરિણામે કેટલાક ટ્રિબ્યુનલને ઈમેલ દ્વારા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અથવા ચૂંટણી અધિકારીઓ પાસેથી દસ્તાવેજો મંગાવવા પડતા હતા. ન્યાયાધીશોએ જણાવ્યું હતું કે આ રીત પણ પૂરતી અસરકારક સાબિત થઈ રહી નહોતી.

નામ ફરી જોડવાનો અધિકાર હોવા છતાં પોર્ટલમાં વિકલ્પ નહીં

ન્યાયાધીશોએ ECINETની બીજી એક મહત્વપૂર્ણ ખામી તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. કોઈ મતદારનું નામ SIR દરમિયાન દૂર કરવામાં આવ્યું હોય અને અપીલ બાદ તેને ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાનો નિર્ણય લેવાય, તો પણ પોર્ટલ દ્વારા તે નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ નહોતી.

એટલે કે ટ્રિબ્યુનલ કોઈ મતદારના પક્ષમાં નિર્ણય કરે તો પણ ડિજિટલ સિસ્ટમમાં તે નિર્ણયને અમલમાં મૂકવામાં વ્યવહારિક મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. ન્યાયાધીશોએ આ મુદ્દાને ખાસ નોંધ્યો હતો, કારણ કે અપીલ પ્રક્રિયાનો અંતિમ હેતુ જ યોગ્ય કેસમાં મતદારનું નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો હતો.

ટ્રિબ્યુનલના આદેશની નકલ પણ ડાઉનલોડ કરી શકાતી નહોતી

ECINETમાં અપીલકર્તાઓને ટ્રિબ્યુનલના આદેશની નકલ મેળવવા અથવા ડાઉનલોડ કરવાની સુવિધા પણ નહોતી. પરિણામે મતદારને પોતાના નામને સામેલ કરવા કે દૂર કરવા અંગે ટ્રિબ્યુનલે શું નિર્ણય લીધો અને તેના કારણો શું હતા તે જાણવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.

ન્યાયાધીશોએ આ મુદ્દાને માત્ર ટેક્નિકલ ખામી તરીકે નહીં પરંતુ અપીલ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા સાથે જોડાયેલા પ્રશ્ન તરીકે પણ નોંધ્યો હતો. કારણ કે ન્યાયિક નિર્ણયની નકલ મેળવવી પક્ષકાર માટે આગળની કાનૂની કાર્યવાહી અને પોતાના અધિકારોની સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

માર્ચમાં 19 ટ્રિબ્યુનલની રચના થઈ હતી

પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન ઉભા થયેલા મતદાર યાદીના વિવાદોને ધ્યાનમાં રાખીને માર્ચમાં સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ અને કલકત્તા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશની ભલામણ બાદ 19 એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલની રચના કરવામાં આવી હતી. આ ટ્રિબ્યુનલ 23 જિલ્લાઓ માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા અને તેમાં નિવૃત્ત હાઇકોર્ટ ન્યાયાધીશોને એક સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

આ પહેલાં લગભગ 60.06 લાખ મતદારોના કેસોની તપાસ ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. SIR પ્રક્રિયામાં દસ્તાવેજો અને અન્ય વિગતોમાં વિસંગતતા ધરાવતા કેસોની તપાસ બાદ 27.16 લાખ મતદારોના નામ અંતિમ યાદીમાં સામેલ થયા નહોતા. ત્યારબાદ અસરગ્રસ્ત મતદારો માટે અપીલની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી હતી.

38.31 લાખ અપીલો, પરંતુ નિકાલની ગતિ ધીમી

ચૂંટણી પંચે સપ્ટેમ્બરમાં સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે કુલ 38.31 લાખ અપીલો દાખલ થઈ હતી. તેમાં 22.21 લાખ અપીલો મતદાર યાદીમાંથી બહાર થયેલા નામોને ફરી સામેલ કરવાની માંગ સાથે હતી, જ્યારે 16.10 લાખ અપીલો મતદાર યાદીમાં સામેલ થયેલા નામોને પડકારતી હતી. 10 સપ્ટેમ્બર સુધી માત્ર 1.26 લાખ અપીલોનો નિકાલ થયો હતો.

આ પરિસ્થિતિમાં ટ્રિબ્યુનલની ડિજિટલ વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓનું મહત્વ વધુ વધી જાય છે. જો નોટિસ મોકલવામાં, દસ્તાવેજો મેળવવામાં, સુનાવણી કરવામાં, આદેશ પહોંચાડવામાં અને નામ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં જ ટેક્નિકલ અવરોધ હોય તો મોટી સંખ્યામાં અપીલોનો સમયસર નિકાલ કેવી રીતે થશે તે સવાલ ઊભો થાય છે.

ECINET અંગે અગાઉથી પણ સવાલો ઉઠ્યા હતા

ECINETની કામગીરી અંગે આ પહેલી વખત સવાલો ઊઠ્યા નહોતા. અગાઉ બે ચૂંટણી કમિશનરોએ પણ છેલ્લા 10 મહિનામાં ચૂંટણી પંચના નિર્ણયોને લઈને 14 ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું હતું. તેમાં ECINET જેવી ડિજિટલ વ્યવસ્થામાં મેદાની અધિકારીઓની પહોંચ અને મતદાર યાદીને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની પ્રક્રિયા અંગે પણ ચિંતાઓ સામેલ હતી.

પછી ચૂંટણી પંચે ECINETની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા માટે સ્વતંત્ર નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવાની જાહેરાત કરી હતી. હવે સવાલ એ છે કે ઓગસ્ટમાં ટ્રિબ્યુનલ ન્યાયાધીશોએ નોંધાવેલી ખામીઓ અંગે તે સમયે શું કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી અને પોર્ટલની સમસ્યાઓ દૂર કરવામાં કેટલો સમય લાગ્યો.

ટ્રિબ્યુનલની ખામીઓથી મતદારના અધિકાર પર સવાલ

SIRની સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ટ્રિબ્યુનલને એ મતદારો માટે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની માર્ગ તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા, જેમના નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ થઈ શક્યા નહોતા અથવા દૂર થઈ ગયા હતા. જો અપીલ સાંભળતી સંસ્થાને જ નોટિસ, દસ્તાવેજ, વર્ચ્યુઅલ સુનાવણી અને આદેશની નકલ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ માટે મુશ્કેલી પડે તો તેની સીધી અસર મતદારોના અધિકારો પર પડી શકે છે.

આ મુદ્દો એટલા માટે પણ મહત્વનો છે કે ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ આવેલી અપીલોમાં મોટી સંખ્યામાં મતદારોના નામ ફરીથી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં જે મતદારોને સમયસર સુનાવણી અથવા પુનઃસ્થાપનની તક મળી નહોતી, તેઓ વિધાનસભા ચૂંટણી ઉપરાંત રાજ્યમાં યોજાયેલી તાજેતરની બે પેટાચૂંટણીઓમાં પણ મતદાનથી વંચિત રહ્યા હોવાની સંભાવના અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.

હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા આટલા મોટા ડિજિટલ પોર્ટલમાં દર્શાવાયેલી ખામીઓ અંગે જવાબદારી કેવી રીતે નક્કી થશે અને બાકી રહેલી અપીલોનો ઝડપી, પારદર્શક અને કાયદેસર નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ચૂંટણી પંચ કયા પગલાં લેશે.