HSPCB Scam: હરિયાણા રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (HSPCB)ના નાણાં IDFC First Bankમાં નક્કી મર્યાદા કરતાં વધુ જમા કરાવવાના કેસમાં CBIએ વરિષ્ઠ IAS અધિકારી પ્રદીપ કુમારની ભૂમિકા અંગે ગંભીર આરોપ મૂક્યા છે. 2 સપ્ટેમ્બરે દાખલ કરવામાં આવેલી પૂરક ચાર્જશીટ મુજબ, કુમારે માર્ચ 2025માં એક બેંકમાં 100 કરોડ રૂપિયાથી વધુ રકમ ન રાખવાની અને નવી પેનલમાં સામેલ બેંક માટે 50 કરોડ રૂપિયાની મર્યાદાની નોંધ કરી હતી. છતાં બાદમાં IDFC First Bankમાં બોર્ડની જમા રકમ 163.68 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી હતી.
CBIનો આરોપ છે કે કુમારે નાણાં વિભાગના સર્ક્યુલરનો પસંદગીપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો હતો. એજન્સીના મતે માર્ચમાં જે અધિકારીએ નવી બેંક માટે 50 કરોડ રૂપિયાની મર્યાદા પોતે નોંધેલી હોય, તે થોડા મહિના બાદ આ જ શરત ભૂલી જાય તે સામાન્ય ભૂલ ગણાવી શકાય નહીં.
50 કરોડની મર્યાદાથી 163.68 કરોડ સુધી રકમ પહોંચી
8 માર્ચ 2025ના રોજ પ્રદીપ કુમારે HSPCBની પંચકુલા કચેરીમાં નોંધ કરી હતી કે બોર્ડનું અડધાથી વધુ ભંડોળ કોઈ એક બેંકમાં રાખી શકાય નહીં. તેમણે એમ પણ નોંધ્યું હતું કે IDFC First Bankને તાજેતરમાં પેનલમાં સામેલ કરવામાં આવી હોવાથી તેમાં 50 કરોડ રૂપિયાથી વધુ રકમ ન રાખવી જોઈએ.
આ જ દિવસે HSPCBના ચેરમેન વિનીત ગર્ગે નોંધને મંજૂરી આપી હતી. જોકે, બાદની પ્રક્રિયામાં IDFC First Bankમાં 50 કરોડ રૂપિયાથી વધુ નાણાં જમા થતા ગયા. CBI અનુસાર એક તબક્કે આ રકમ 105 કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ અને પછી 163.68 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ.
ચાર્જશીટ મુજબ માર્ચ 2025થી જાન્યુઆરી 2026 વચ્ચે IDFC First Bankમાં બોર્ડના નાણાં છ વખત જમા કરવામાં આવ્યા અને આ છ તબક્કામાં કુલ 209.42 કરોડ રૂપિયાની રકમ ગણવામાં આવી છે, જ્યારે નક્કી મર્યાદા 50 કરોડ રૂપિયા હતી.
પ્રદીપ કુમારને આરોપી નંબર 26 બનાવાયા
CBIએ પ્રદીપ કુમારને ચાર્જશીટમાં આરોપી નંબર 26 બનાવ્યા છે. એજન્સીના જણાવ્યા મુજબ, HSPCBની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ માટે બેંકો પાસેથી મળતા વ્યાજદરની તુલના કરતો ચાર્ટ કુમાર તૈયાર કરતા હતા. CBIનો આરોપ છે કે તેમણે વારંવાર IDFC First Bankમાં નાણાં રાખવાની ભલામણ કરી, ભલે બેંકમાં પહેલેથી જ નક્કી મર્યાદા કરતાં વધુ રકમ જમા થઈ ગઈ હોય.
કુમારે વ્યક્તિગત ગેરરીતિનો ઇનકાર કર્યો છે. તેમની આગોતરા જામીન અરજીમાં તેમણે દાવો કર્યો હતો કે મર્યાદા કરતાં વધુ રકમ ચેરમેનના મૌખિક નિર્દેશ પર જમા કરવામાં આવી હતી. જોકે, CBIનું કહેવું છે કે આ જમા પ્રક્રિયાને શક્ય બનાવવામાં કુમાર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા તુલનાત્મક ચાર્ટ અને તેમની નોંધ મહત્વપૂર્ણ હતા.
કુમારની ભૂમિકા અને HSPCBમાં નાણાંકીય પ્રક્રિયા
હરિયાણા કેડરના 2011 બેચના IAS અધિકારી પ્રદીપ કુમારનો જન્મ 6 જૂન 1966ના રોજ થયો હતો. તેઓ 31 ઓગસ્ટ 2022થી 10 ડિસેમ્બર 2025 સુધી HSPCBના સભ્ય સચિવ રહ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમની છેલ્લી નિમણૂક રાજ્ય પરિવહન નિયામક તરીકે હતી.
સભ્ય સચિવ બોર્ડમાં ચેરમેન પછીના મહત્વના અધિકારી હોય છે. HSPCBની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ સંબંધિત કામગીરી પણ સભ્ય સચિવની દેખરેખ હેઠળ હતી. એકાઉન્ટ્સ વિભાગ કઈ ડિપોઝિટ મેચ્યોર થવાની છે તેની માહિતી આપતો હતો. ત્યારબાદ બેંકો પાસેથી સીલબંધ કોટેશન મંગાવવામાં આવતા અને સભ્ય સચિવ વ્યાજદરની તુલના કરીને બેંકની ભલામણ કરતા હતા. અંતિમ નિર્ણય ચેરમેન લેતા હતા.
આ સમયગાળા દરમિયાન HSPCBના ચેરમેન વિનીત ગર્ગ હતા, જેઓ 1991 બેચના IAS અધિકારી છે અને 2 ડિસેમ્બર 2024એ ચેરમેન બન્યા હતા. CBI ચાર્જશીટમાં તેમને આરોપી નંબર 27 બનાવવામાં આવ્યા છે.
IDFC Bankની ઓફર અંગે પણ CBIના સવાલો
ચાર્જશીટ મુજબ ફેબ્રુઆરી 2025થી IDFC First Bankની ચંદીગઢ સેક્ટર 32 શાખા તરફથી વ્યાજદરની ઓફર આવવા લાગી હતી. 24 ફેબ્રુઆરીની એક ઓફરમાં 8.25 ટકા વ્યાજ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. આ ઓફર પર રિલેશનશિપ મેનેજર અભય કુમારની સહી હતી. CBI મુજબ બેંકે તપાસ દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે તે સમયે આવો દર ઓફર કરવામાં આવ્યો નહોતો.
CBIએ અભય કુમાર અને શાખા મેનેજર ઋભવ ઋષિને અનુક્રમે આરોપી નંબર 2 અને 1 બનાવ્યા છે. તપાસમાં એવી પણ બાબત સામે આવી હોવાનું ચાર્જશીટમાં જણાવાયું છે કે કેટલાક દરોની ઓફર સત્તાવાર પ્રક્રિયા અને સમયમર્યાદા બાદ આવી હતી.
છ વખત જમા થયેલી રકમ પર CBIની નજર
CBIએ માર્ચ 2025થી શરૂ થયેલી જમા પ્રક્રિયાના છ તબક્કાઓને તપાસનો મુખ્ય આધાર બનાવ્યો છે. 8 માર્ચે 50 કરોડ, 27 માર્ચે 17.9 કરોડ, 2 જુલાઈએ 37.78 કરોડ, 1 ઓક્ટોબરે 8 કરોડ અને 24 ઓક્ટોબરે 50 કરોડ રૂપિયા IDFC First Bankમાં જમા કરાયા હતા. જાન્યુઆરી 2026માં વધુ 45.74 કરોડ રૂપિયાની જમા પ્રક્રિયા થઈ હતી, જોકે તે સમયે પ્રદીપ કુમાર HSPCB છોડી ચૂક્યા હતા.
24 ઓક્ટોબરની જમા બાદ IDFC First Bankમાં બોર્ડની કુલ રકમ 163.68 કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ હતી. CBIનું કહેવું છે કે કેટલાક કિસ્સામાં અન્ય બેંકોના વધુ વ્યાજદર હોવા છતાં IDFC First Bankની ભલામણ કરવામાં આવી હતી.
CBIના જણાવ્યા મુજબ HSPCBની સાત ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ રસીદો, જેની મૂળ રકમ 201.42 કરોડ રૂપિયા હતી, IDFC First Bankના રેકોર્ડમાં મળી આવી નહોતી.
₹645 કરોડના મોટા નાણાંકીય કેસ સાથે જોડાયેલો મામલો
આ કેસ હરિયાણાના આઠ વિભાગો અને ચંદીગઢ પ્રશાસનના બે વિભાગોના ખાતામાંથી કુલ 645 કરોડ રૂપિયા ઉપાડવાના આરોપો સાથે જોડાયેલો છે. તેમાં IDFC First Bank, AU Small Finance Bankના અધિકારીઓ અને હરિયાણા સરકારના અધિકારીઓ સામે પણ તપાસ થઈ રહી છે.
પંચકુલાની સ્પેશિયલ CBI કોર્ટમાં દાખલ ચાર્જશીટમાં ત્રણ IAS અધિકારીઓ સહિત કુલ 37 લોકોને આરોપી બનાવવામાં આવ્યા છે. તપાસની શરૂઆત હરિયાણા વિકાસ અને પંચાયત વિભાગની સમિતિ દ્વારા IDFC First Bankના એક ખાતામાં ગેરરીતિની તપાસથી થઈ હતી. સમિતિને એવા બેંક સ્ટેટમેન્ટ મળ્યા હતા જે શંકાસ્પદ જણાયા હતા. એક ચેકમાં અંકોમાં 2.5 કરોડ રૂપિયા અને શબ્દોમાં 25 કરોડ રૂપિયા લખવામાં આવ્યા હતા, છતાં ચેક પાસ થયો હતો.
22 ફેબ્રુઆરીએ હરિયાણા સ્ટેટ વિજિલન્સ એન્ડ એન્ટી કરપ્શન બ્યુરોએ FIR 4/2026 દાખલ કરી હતી. 25 માર્ચે રાજ્ય સરકાર અને 8 એપ્રિલે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી બાદ કેસ CBIને સોંપાયો હતો.
CBIએ ગુનાહિત કાવતરાનો આરોપ મૂક્યો
CBIનું કહેવું છે કે પ્રદીપ કુમાર સહિત કેટલાક અધિકારીઓ અને બેંક સાથે જોડાયેલા લોકો વચ્ચે કથિત ગુનાહિત કાવતરું રચાયું હતું. એજન્સીએ ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત, છેતરપિંડી, દસ્તાવેજોમાં ગેરરીતિ અને ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ કાયદાની વિવિધ કલમો હેઠળ આરોપ મૂક્યા છે.
કુમારના કિસ્સામાં CBIએ બોર્ડને થયેલા ખોટા નુકસાનની રકમ 1,59,85,95,089 રૂપિયા દર્શાવી છે, જેમાં 43,80,962 રૂપિયાનું વ્યાજનું નુકસાન પણ સામેલ છે. બીજી તરફ, CBIના જાહેર નિવેદનોમાં HSPCBને થયેલા કુલ નુકસાનનો આંકડો લગભગ 169 કરોડ રૂપિયા જણાવાયો છે.
નિવૃત્તિના દિવસે જ ધરપકડ
હરિયાણા સરકારે પ્રદીપ કુમારને 8 એપ્રિલે સસ્પેન્ડ કર્યા હતા. 30 જૂન તેમનો નિવૃત્તિનો અંતિમ દિવસ હતો અને તે જ દિવસે સાંજે 6:25 વાગ્યે CBIએ તેમની ધરપકડ કરી હતી. તેમને સ્પેશિયલ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા બાદ શરૂઆતમાં બે દિવસની CBI કસ્ટડી મળી હતી. 2 જુલાઈએ તેમને ન્યાયિક કસ્ટડીમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
આ સમગ્ર કેસમાં CBIના આરોપો હજુ અદાલતમાં પુરવાર થવાના બાકી છે. પ્રદીપ કુમારે આરોપો નકારી કાઢ્યા છે અને નાણાંકીય નિર્ણયો ચેરમેનના નિર્દેશ મુજબ લેવાયા હોવાનું જણાવ્યું છે. હવે કેસની આગળની કાનૂની કાર્યવાહી દરમિયાન નક્કી થવાનું છે કે નક્કી મર્યાદા કરતાં વધુ રકમ જમા કરાવવાની પ્રક્રિયામાં કયા અધિકારીની કેટલી જવાબદારી હતી.
