MENAAP Pakistan Poverty: પાકિસ્તાનમાં મધ્ય પૂર્વ, ઉત્તર આફ્રિકા, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન એટલે કે MENAAP ક્ષેત્રમાં દરરોજ 3 ડોલરથી ઓછી રકમમાં જીવનનિર્વાહ કરતા ગરીબ લોકોનો મોટો હિસ્સો રહે છે. વર્લ્ડ બેંકના તાજેતરના આર્થિક અહેવાલ અનુસાર, સમગ્ર MENAAP ક્ષેત્રમાં આ ગરીબી રેખા હેઠળ આવતા લોકોમાંથી 48 ટકા પાકિસ્તાનમાં રહે છે. આ સ્થિતિને કારણે સમગ્ર ક્ષેત્રના ગરીબીના આંકડા પર પણ મોટો પ્રભાવ પડી રહ્યો છે.
વર્લ્ડ બેંકના જણાવ્યા અનુસાર MENAAP હાલમાં વિશ્વનું એકમાત્ર એવું ક્ષેત્ર છે જ્યાં ગરીબી મહામારી પહેલાંના સ્તર કરતાં હજુ પણ વધારે છે અને તેમાં વધારો ચાલુ છે. અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ વધારાનું મુખ્ય કારણ પાકિસ્તાનમાં ગરીબીમાં થયેલો વધારો છે.
3 ડોલરની ગરીબી રેખા પર દર વધ્યો
2018-19થી 2024-25 વચ્ચે પાકિસ્તાનમાં દરરોજ 3 ડોલરની ગરીબી રેખા પર ગરીબી દરમાં 6.4 ટકા પોઇન્ટનો વધારો થયો છે. જ્યારે 4.20 ડોલરની ગરીબી રેખા પર ગરીબી દર 3.2 ટકા પોઇન્ટ વધ્યો છે અને તે 20 ટકાથી ઉપર પહોંચી ગયો છે. ગરીબી દર એટલે એવી વસ્તીનું પ્રમાણ જેની આવક નિર્ધારિત ગરીબી રેખાથી નીચે હોય.
આ જ ગરીબી માપદંડ હેઠળ અફઘાનિસ્તાન, સીરિયા અને યમનમાં MENAAP ક્ષેત્રની ગરીબ વસ્તીનો આશરે 47 ટકા હિસ્સો રહે છે. વર્લ્ડ બેંકના તાજા અંદાજ પ્રમાણે જિબૂતી, પાકિસ્તાન, સીરિયા અને યમનમાં 3 ડોલરની ગરીબી રેખા પર ગરીબી દર આશરે 20 ટકા અથવા તેનાથી વધુ છે.
પાકિસ્તાનમાં ગરીબી 29 ટકા સુધી પહોંચી
પાકિસ્તાનના સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં દેશમાં ગરીબી દર વધીને 29 ટકા થયો હતો, જે 11 વર્ષનું સૌથી ઊંચું સ્તર હોવાનું જણાવાયું હતું. બીજી તરફ આવકમાં અસમાનતા પણ 27 વર્ષના સૌથી ઊંચા સ્તરે પહોંચી હતી.
વર્લ્ડ બેંકે જણાવ્યું છે કે પાકિસ્તાનમાં ગરીબી વધવા પાછળ COVID-19 મહામારી, 2022ના વિનાશક પૂર, મોંઘવારી, ચલણના મૂલ્યમાં ઘટાડાથી સર્જાયેલ આર્થિક સંકટ અને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી આર્થિક સમસ્યાઓ જવાબદાર છે. આ પરિબળોએ પરિવારોની વાસ્તવિક આવક અને રોજગારીની તકો બંનેને અસર કરી છે.
આર્થિક વૃદ્ધિ 3.8 ટકા રહેવાનો અંદાજ
વર્લ્ડ બેંકે ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા 3.8 ટકા વધવાનો અંદાજ વ્યક્ત કર્યો છે. જોકે વસ્તી વૃદ્ધિને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો વાસ્તવિક પ્રતિ વ્યક્તિ GDPમાં વૃદ્ધિ માત્ર 2.2 ટકા રહેવાની ધારણા છે. ગયા વર્ષે પ્રતિ વ્યક્તિ GDP વૃદ્ધિ 2.1 ટકા હતી.
મોંઘવારી ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં 8.2 ટકા સુધી પહોંચવાની શક્યતા છે. વર્ષના મધ્ય સુધીમાં પાકિસ્તાનમાં મોંઘવારી આશરે 11 ટકા સુધી પહોંચી ગઈ હતી, જ્યારે સમગ્ર નાણાકીય વર્ષ માટે 7.1 ટકાનો અગાઉનો અંદાજ હતો. નાણાકીય વર્ષ 2027માં મોંઘવારી વધીને 8.2 ટકા થઈ શકે છે.
પૂર અને સંઘર્ષ બાદ જોખમનું સ્વરૂપ બદલાયું
વર્લ્ડ બેંકના અગાઉના અંદાજોમાં પાકિસ્તાન માટે નાણાકીય વર્ષ 2025માં 2.8 ટકા અને નાણાકીય વર્ષ 2026માં 3.2 ટકા વૃદ્ધિની ધારણા હતી. 2025ના MENAAP અહેવાલમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે 2.6 ટકા અને 2026-27 માટે 3.4 ટકા વૃદ્ધિનો અંદાજ મૂકાયો હતો.
2025માં પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટા જોખમોમાં પૂર અને નબળી ખેતીનો સમાવેશ થતો હતો. હવે 2026માં ખાડી ક્ષેત્રનો સંઘર્ષ મોટું જોખમ બની રહ્યો છે. ઇંધણના ભાવમાં વધારો, ચાલુ ખાતાની સ્થિતિ નબળી થવી, રેમિટન્સમાં સંભવિત ઘટાડો અને અલ નીનોની અસર અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
વર્લ્ડ બેંકે પાકિસ્તાન માટે ચાલુ ખાતાની ખાધ GDPના 0.8 ટકા અને રાજકોષીય ખાધ 3.5 ટકા રહેવાનો અંદાજ મૂક્યો છે. બંને ગયા વર્ષની સરખામણીમાં વધારે છે, જોકે અહેવાલ મુજબ તે હજુ સંભાળી શકાય તેવી સ્થિતિમાં છે.
ઇંધણના ભાવમાં 40 ટકાથી વધુ વધારો
પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ શરૂ થયા બાદ ઇંધણના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. લેબનોન, પાકિસ્તાન, સીરિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાતમાં પેટ્રોલના ભાવ 40 ટકા અથવા તેનાથી વધુ વધ્યા છે. પાકિસ્તાન તેમજ વેસ્ટ બેંક અને ગાઝામાં ડીઝલના ભાવમાં પણ 40 ટકાથી વધુ વધારો થયો છે.
પાકિસ્તાનની સ્થિતિ ખાસ મહત્વની છે કારણ કે તે વિકાસશીલ તેલ આયાતકાર દેશોમાં સામેલ છે. તેલની ઊંચી કિંમતોનો સીધો પ્રભાવ પરિવહન, ઉત્પાદન અને ઘરગથ્થુ ખર્ચ પર પડે છે. ગરીબ પરિવારો પોતાની આવકનો આશરે 35થી 50 ટકા હિસ્સો ખાદ્ય ચીજોમાં ખર્ચ કરતા હોવાથી ખાદ્ય અને ઇંધણના ભાવમાં વધારો તેમને સૌથી વધુ અસર કરે છે.
લેબનોનમાં ડીઝલના ભાવ 80 ટકાથી વધુ અને UAEમાં આશરે 70 ટકા વધ્યા હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
દેવું અને નાણાકીય દબાણ પણ વધ્યું
પાકિસ્તાન રાજકોષીય અને બાહ્ય આર્થિક સ્થિતિમાં સરપ્લસમાંથી વધતી ખાધ તરફ આગળ વધ્યું છે. તેને એવા દેશોના જૂથમાં મૂકવામાં આવ્યું છે જ્યાં દેવું અથવા નાણાકીય મદદનું નોંધપાત્ર દબાણ છે. આ યાદીમાં અલ્જીરિયા, જિબૂતી, ઇરાક અને મોરોક્કોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
પાકિસ્તાનનો દેવું-GDP ગુણોત્તર આશરે 33.4 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે, જે MENAAP ક્ષેત્રના કેટલાક દેશોના સ્તરની આસપાસ છે. સરકાર માટે વધતી કિંમતો વચ્ચે પરિવારોને રાહત આપવી અને સાથે પ્રાદેશિક સંઘર્ષોથી ઊભી થતી માનવીય જરૂરિયાતો પૂરી કરવી બંને પડકારરૂપ બની રહ્યા છે.
સબસિડીને બદલે લક્ષિત રોકડ સહાય પર ભાર
વર્લ્ડ બેંક અનુસાર પાકિસ્તાન સરકારે ઇંધણ અને ખેડૂતો માટે લક્ષિત સહાય શરૂ કરી છે. વ્યાપક સબસિડીની જગ્યાએ લક્ષિત રોકડ સહાયને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે, કારણ કે તેનાથી સરકારી નાણાં પર ઓછું દબાણ પડે છે.
પરંતુ ખાડી દેશોમાં લાંબા સમય સુધી પર્યટન, બાંધકામ અને હૉસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રમાં મંદી રહે તો પાકિસ્તાન માટે રેમિટન્સમાં ઘટાડાનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. પાકિસ્તાન ખાડી દેશોમાં મોટી સંખ્યામાં કામદારો મોકલે છે અને રેમિટન્સ તેની અર્થવ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ આધાર છે.
MENAAPમાં પાકિસ્તાનનું વધતું આર્થિક જોડાણ
વર્લ્ડ બેંકે 2005માં પાકિસ્તાનને અફઘાનિસ્તાન સાથે દક્ષિણ એશિયા ક્ષેત્રમાંથી અલગ કરીને MENAAP જૂથમાં સામેલ કર્યું હતું. MENAAPમાં મધ્ય પૂર્વ, ઉત્તર આફ્રિકા, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થાય છે.
પાકિસ્તાનની દેવા, ઊર્જા અને રેમિટન્સ સંબંધિત સ્થિતિ સમય જતાં MENA દેશો સાથે વધુ જોડાતી ગઈ છે. યુવાનો પર વધુ નિર્ભરતા, વસ્તીની સરખામણીમાં ઓછો રોજગાર અને ઓછી શ્રમ ભાગીદારી જેવી કેટલીક સામાજિક-આર્થિક વિશેષતાઓ પણ આ ક્ષેત્ર સાથે મળતી આવે છે. ખાસ કરીને મહિલાઓની કામકાજમાં ભાગીદારી ઓછી રહેવી સમગ્ર ક્ષેત્ર માટે પડકાર છે.
રેમિટન્સ, મૂડીના પ્રવાહ અને ઊર્જા પરની નિર્ભરતાને કારણે પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા હવે ખાડી દેશો અને પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ સાથે વધુ સીધી રીતે જોડાઈ ગઈ છે. પરિણામે આ વિસ્તારમાં સંઘર્ષ, ઇંધણના ભાવ, રોજગાર અને રેમિટન્સમાં થતા ફેરફારો પાકિસ્તાનની ગરીબી અને આર્થિક સ્થિરતા પર સીધી અસર કરી શકે છે.
