UNESCO Girls Education Report: ગ્રામીણ ભારતમાં છોકરીઓના શિક્ષણને લઈને ગંભીર અસમાનતા સામે આવી છે. શુક્રવારે જાહેર થયેલા યુનેસ્કો (UNESCO)ના નવા અહેવાલ અનુસાર, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 100 છોકરાઓ ધોરણ 11 અને 12નો અભ્યાસ પૂર્ણ કરે છે, ત્યારે માત્ર 59 છોકરીઓ જ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂરું કરી શકે છે. બીજી તરફ, શહેરી વિસ્તારોમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચે આ બાબતે સમાનતા જોવા મળી છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં શિક્ષણની પહોંચમાં વિસ્તારના આધારે મોટો તફાવત છે.
‘Gender Equity in Access to Education’ નામના આ અહેવાલમાં 31 ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓના શિક્ષણ સંબંધિત તફાવતોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવા માટેનો સમાયોજિત જેન્ડર પેરિટી ઇન્ડેક્સ (GPI) એકંદરે 0.89 છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ આંકડો 0.59, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં 1.0 નોંધાયો છે.
શહેરોમાં સમાનતા, પરંતુ ગામડાંમાં મોટો તફાવત
જેન્ડર પેરિટી ઇન્ડેક્સ 1 હોવાનો અર્થ એ છે કે છોકરાઓ અને છોકરીઓનાં શૈક્ષણિક પરિણામો વચ્ચે સમાનતા છે. ભારતનો એકંદર આંકડો 0.89 દર્શાવે છે કે દર 100 છોકરાઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરે છે, ત્યારે લગભગ 89 છોકરીઓ આ સ્તર સુધી પહોંચે છે. જોકે, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ પ્રમાણ ઘટીને 100 છોકરાઓ સામે માત્ર 59 છોકરીઓનું રહે છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં ઇન્ડેક્સ 1.0 હોવો દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચે સમાનતા હાંસલ થઈ છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે દેશભરમાં છોકરીઓના શિક્ષણની સ્થિતિ એકસરખી નથી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખાસ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
31 દેશોના અભ્યાસમાં ગરીબીની અસર પણ સામે આવી
UNESCOના અહેવાલમાં 2020થી 2024 દરમિયાનના આંકડાઓના આધારે 31 દેશોમાં ભૌગોલિક વિસ્તાર અને પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ અનુસાર શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં રહેલા તફાવતોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. જે દેશોમાં છોકરીઓ શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં પાછળ હતી, ત્યાં જેન્ડર પેરિટી ઇન્ડેક્સની સરેરાશ 0.87 હતી. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ આંકડો ઘટીને 0.74 રહ્યો, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં 0.96 નોંધાયો.
પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ પણ આ તફાવત સાથે જોડાયેલી છે. સૌથી ગરીબ પરિવારોમાં ઇન્ડેક્સની સરેરાશ 0.66 હતી, જ્યારે સૌથી ધનિક 20 ટકા પરિવારોમાં તે 0.92 રહી. આ આંકડાઓ સૂચવે છે કે ગરીબી છોકરીઓના શિક્ષણ પર વધુ અસર કરી શકે છે અને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોની દીકરીઓ માટે અભ્યાસ પૂર્ણ કરવો વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
15થી 16 વર્ષની છોકરીઓના શાળા પ્રવેશ અંગે ચિંતા
ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં શાળામાં પ્રવેશની સ્થિતિ પણ પડકારરૂપ છે. ASER 2024ના અહેવાલ અનુસાર, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 15થી 16 વર્ષની વયની 8.1 ટકા છોકરીઓ શાળામાં પ્રવેશ મેળવેલી નહોતી. 2022માં આ આંકડો 7.9 ટકા હતો.
આ આંકડા શાળા પૂર્ણ કરવાના દરને બદલે ચોક્કસ વયજૂથની છોકરીઓની શાળામાં પ્રવેશની સ્થિતિ દર્શાવે છે. તેમ છતાં, તે મોટી વયની કિશોરીઓને શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી રાખવાની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોરે છે.
UNESCOના જણાવ્યા અનુસાર, શિક્ષણમાં લિંગ આધારિત અસમાનતા માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગીઓનું પરિણામ નથી. રાજકીય, આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિઓ ઉપરાંત શિક્ષણ સંબંધિત નીતિઓ અને વ્યવસ્થાઓ પણ બાળકો તથા યુવાનોની શિક્ષણ સુધીની પહોંચને અસર કરે છે. લિંગ, ગરીબી, ભૌગોલિક સ્થિતિ અને સામાજિક ઓળખ જેવા પરિબળો એકબીજા સાથે મળીને આ અસમાનતાને વધુ જટિલ બનાવે છે.
શૌચાલય, પરિવહન અને સુરક્ષા જેવી સમસ્યાઓ દૂર કરવાની જરૂર
અહેવાલમાં છોકરીઓ માટે શિક્ષણ વધુ સુલભ બનાવવા વ્યવહારુ અવરોધો દૂર કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. શાળાએ આવવા-જવાનો ખર્ચ, સુરક્ષિત વાતાવરણનો અભાવ, પૂરતાં શૌચાલયોની અછત અને ગર્ભાવસ્થા અથવા નાની ઉંમરે લગ્નને કારણે અભ્યાસ છોડી દેનારી છોકરીઓને પૂરતી સહાય ન મળવી મુખ્ય સમસ્યાઓમાં સામેલ છે.
UNESCO દ્વારા ટાંકવામાં આવેલા ભારતના સંશોધનો અનુસાર, શૌચાલય નિર્માણની પહેલથી કિશોરીઓના શાળામાં પ્રવેશમાં વધારો થયો હતો. ખાસ કરીને છોકરાઓ અને છોકરીઓ માટે અલગ શૌચાલયની સુવિધા ધરાવતા વિસ્તારોમાં આ લાભ જોવા મળ્યો હતો. સતત અને નાની ઉંમરથી મળતા મધ્યાહન ભોજનથી પણ અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડી દેવાનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાયું હતું, ખાસ કરીને છોકરીઓમાં.
કર્ણાટકનાં 121 ગામોમાં કરવામાં આવેલા રૅન્ડમાઇઝ્ડ ટ્રાયલમાં જાણવા મળ્યું કે સ્થાનિક ક્લબો દ્વારા છોકરીઓને જીવનકૌશલ્ય શીખવાની અને સામાજિક સંબંધો વિકસાવવાની તક આપવાથી માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં થોડી મદદ મળી હતી. જોકે, નાની ઉંમરે લગ્નનો પડકાર યથાવત્ રહ્યો હતો.
નેપાળનું ઉદાહરણ અને નીતિઓના અસરકારક અમલની જરૂર
અહેવાલમાં નેપાળનું ઉદાહરણ આપતાં જણાવાયું છે કે સતત અને લક્ષિત નીતિઓથી શિક્ષણમાં લિંગ આધારિત તફાવત ઘટાડી શકાય છે. ત્યાં છોકરીઓ દ્વારા માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવાનો દર 1990માં 8 ટકા હતો, જે 2024માં વધીને 89 ટકા થયો. આ પ્રગતિ પાછળ મફત અને ફરજિયાત પાયાના શિક્ષણની ખાતરી આપતા કાયદા, લક્ષિત શિષ્યવૃત્તિ, શાળાની સુધારેલી સુવિધાઓ અને ઉચ્ચ ધોરણોમાં આગળ વધવાનું સરળ બનાવતા પરીક્ષા સંબંધિત ફેરફારોનો ફાળો રહ્યો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
UNESCOએ ચેતવણી આપી છે કે માત્ર એક યોજના શરૂ કરવાથી તમામ અવરોધો દૂર થતા નથી. જો પરિવહનનો ખર્ચ ઊંચો હોય, તો શાળાની ફી નાબૂદ કરવી પૂરતી નથી. જો શાળામાં સુરક્ષા ન હોય, તો શિષ્યવૃત્તિની અસર મર્યાદિત રહી શકે છે. તેવી જ રીતે, નાની ઉંમરે માતા બનેલી છોકરીઓ માટે બાળસંભાળની વ્યવસ્થા ન હોય, તો તેમને ફરીથી શાળામાં પ્રવેશ આપવાની નીતિઓ પણ પૂરતો લાભ આપી શકતી નથી.
અહેવાલનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે છોકરીઓને શિક્ષણ સુધી પહોંચાડવા ઉપરાંત તેઓ અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકે તે માટે આર્થિક સહાય, સુરક્ષિત શાળાઓ, યોગ્ય સુવિધાઓ અને સામાજિક અવરોધો દૂર કરવા માટે સંકલિત પ્રયાસો જરૂરી છે.
