Latin America Political Shift: લેટિન અમેરિકા લાંબા સમયથી ક્રાંતિ, સમાજવાદ અને સામ્રાજ્યવાદ સામેના સંઘર્ષ માટે ઓળખાતું રહ્યું છે. ચે ગ્વેરાનો ચહેરો યુનિવર્સિટીઓની દીવાલો, ટી-શર્ટ, સિનેમા અને રાજકીય કલામાં પ્રતિક બની ગયો. ફિદેલ કાસ્ત્રો, સાલ્વાડોર અલેન્દે, નિકારાગુઆના સેન્ડિનિસ્ટા, કવિ પાબ્લો નેરુદા અને ઓક્ટાવિયો પાઝ તથા ગાયક વિક્ટર જારાની ઓળખ પણ આ પ્રદેશની રાજનીતિથી આગળ વધી વૈશ્વિક સંસ્કૃતિનો ભાગ બની.
પરંતુ હવે આ પ્રદેશના રાજકીય નકશામાં મોટું પરિવર્તન દેખાઈ રહ્યું છે. અર્જેન્ટિનામાં જેવિયર મિલેઈ, ચિલીમાં જોસ એન્ટોનિયો કાસ્ટે અને બોલિવિયામાં મૂવમેન્ટ ટુવર્ડ સોશિયલિઝમ (MAS)ના શાસનનો અંત જેવા બનાવો દર્શાવે છે કે દક્ષિણપંથી રાજનીતિને સમર્થન મળી રહ્યું છે. કોલંબિયા અને પેરુમાં પણ રાજકીય દિશામાં ફેરફારો થયા છે. હવે બ્રાઝિલની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી આ પરિવર્તનને વધુ વેગ આપે છે કે નહીં, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર છે.
બ્રાઝિલમાં ફ્લાવિયો બોલ્સોનારોને લુલા કરતાં વધુ મત
4 ઑક્ટોબર, 2026ના પ્રથમ તબક્કાના મતદાનમાં ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ જૈર બોલ્સોનારોના પુત્ર ફ્લાવિયો બોલ્સોનારોને 47.03 ટકા માન્ય મત મળ્યા, જ્યારે વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ લુઇઝ ઇનાસિયો લુલા દા સિલ્વાને 45.16 ટકા મત મળ્યા. કોઈ ઉમેદવારને 50 ટકાથી વધુ માન્ય મત ન મળતાં 25 ઑક્ટોબરે બીજા તબક્કાનું મતદાન યોજાવાનું છે. આ પરિણામે ચૂંટણી પહેલાં લુલાને સરસાઈ દર્શાવતાં સર્વેક્ષણોને ખોટાં પાડ્યાં હતાં.
પ્રથમ તબક્કામાં ફ્લાવિયોના પ્રદર્શનથી બ્રાઝિલમાં દક્ષિણપંથી રાજકીય છાવણી મજબૂત બની હોવાના સંકેત મળ્યા છે. પ્રથમ તબક્કામાં મતદાન ન કરનારા 3.3 કરોડથી વધુ લોકો અને સ્પર્ધામાંથી બહાર થયેલા ઉમેદવારોને મત આપનારા મતદારો બીજા તબક્કામાં કોને સમર્થન આપે છે, તે પરિણામ માટે મહત્ત્વનું બની શકે છે.
બોલ્સોનારિઝમની તાકાત માત્ર એક નેતા પૂરતી મર્યાદિત નથી
ફ્લાવિયો બોલ્સોનારોનું પ્રદર્શન દર્શાવે છે કે તેમના પિતા જૈર બોલ્સોનારો ચૂંટણીમાં ઉમેદવાર ન હોવા છતાં તેમની રાજકીય વિચારધારા પ્રભાવ જાળવી શકે છે. ઇવેન્જેલિકલ ખ્રિસ્તી સંગઠનો, સામાજિક રીતે રૂઢિચુસ્ત મતદારો, કૃષિ વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા વર્ગો, સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપતા લોકો અને વર્કર્સ પાર્ટીથી અસંતુષ્ટ મતદારો આ રાજકીય સમર્થનનો ભાગ ગણાય છે.
સંસદીય ચૂંટણીમાં પણ દક્ષિણપંથી લિબરલ પાર્ટીએ પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી છે. આપેલા આંકડા અનુસાર, સેનેટમાં તેની બેઠકો 15થી વધીને 28 થઈ છે, જ્યારે 513 સભ્યો ધરાવતા ચેમ્બર ઑફ ડેપ્યુટીઝમાં બેઠકો 98થી વધીને 121 થઈ છે. આ સંપૂર્ણ બહુમતી નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે લુલા ફરી ચૂંટાય તો પણ તેમને વધુ મજબૂત રૂઢિચુસ્ત સંસદ સાથે કામ કરવું પડી શકે છે.
બ્રાઝિલમાં રાષ્ટ્રપતિ અને સંસદ અલગ ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટાય છે. તેથી રાષ્ટ્રપતિને કાયદા પસાર કરવા અને સરકાર ચલાવવા માટે અનેક પક્ષોનું સમર્થન મેળવવું પડે છે. આથી ચૂંટણીનું મહત્ત્વ માત્ર રાષ્ટ્રપતિ કોણ બને છે એટલું જ નથી, પરંતુ સંસદમાં કઈ વિચારધારાને વધુ શક્તિ મળે છે તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.
દક્ષિણપંથનો ઉદય દરેક દેશમાં એકસરખો નથી
અર્જેન્ટિનાના જેવિયર મિલેઈની આર્થિક નીતિઓ, ચિલીના જોસ એન્ટોનિયો કાસ્ટેની રૂઢિચુસ્ત રાજનીતિ અને બ્રાઝિલના બોલ્સોનારિઝમને એક જ પ્રકારની વિચારધારા તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. બોલિવિયાના રોડ્રિગો પાઝ મધ્યમમાર્ગી અભિગમ ધરાવે છે અને સામાજિક કલ્યાણની યોજનાઓ ચાલુ રાખવાની વાત કરે છે.
બીજી તરફ, મેક્સિકોમાં ક્લાઉડિયા શીનબામની મોરેના સરકાર સામાજિક કલ્યાણ, સરકારી રોકાણ અને મહત્ત્વનાં ક્ષેત્રોમાં સરકારની ભૂમિકાને પ્રાધાન્ય આપે છે. ઉરુગ્વેના યામાન્ડુ ઓર્સી પણ આધુનિક વામપંથી અભિગમ સાથે આર્થિક વિકાસને પ્રાથમિકતા આપે છે. આથી લેટિન અમેરિકાને માત્ર ‘ગુલાબી લહેર’ અથવા ‘વાદળી લહેર’ જેવા રંગોમાં વહેંચવાથી તેની જટિલ રાજનીતિ સંપૂર્ણ રીતે સમજાતી નથી.
ગુનાખોરી, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને સરકારો સામે અસંતોષ
લેટિન અમેરિકામાં મતદારોના વલણને અસર કરતાં મુખ્ય પરિબળોમાં સંગઠિત ગુનાખોરી, માદક પદાર્થોની દાણચોરી, ખંડણી, અપહરણ અને હત્યાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઇક્વાડોર, ચિલી અને કોલંબિયામાં સુરક્ષા તથા કાયદો અને વ્યવસ્થાના મુદ્દા ચૂંટણીમાં મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યા છે.
આર્થિક મોરચે પણ ધીમો વિકાસ, ઓછી ઉત્પાદકતા, અનૌપચારિક રોજગાર અને સુરક્ષિત નોકરીઓની અછત લોકોમાં અસંતોષ ઊભો કરે છે. મતદારો હંમેશાં વિચારધારાના આધારે જ મતદાન કરતા નથી. વર્તમાન સરકાર ગુનાખોરી કે રોજગારની સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં નિષ્ફળ જાય તો લોકો તેને સત્તા પરથી દૂર કરી શકે છે. તેથી વામપંથથી દક્ષિણપંથ તરફનું પરિવર્તન હંમેશાં કાયમી વિચારધારાત્મક બદલાવ જ હોય એવું નથી.
ભારત માટે વેપાર અને વ્યૂહાત્મક સહકારની તકો
લેટિન અમેરિકા ભારત માટે પણ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્ત્વનું બની રહ્યું છે. આપેલા આંકડા અનુસાર, 2024-25માં ભારત અને લેટિન અમેરિકા તથા કેરેબિયન દેશો વચ્ચેનો કુલ વેપાર 39.19 અબજ ડૉલર હતો. તેમાં ભારતની નિકાસ 15.17 અબજ ડૉલર અને આયાત 24.02 અબજ ડૉલર રહી હતી.
બ્રાઝિલ ભારતનો આ પ્રદેશમાં સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે. બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર 2025માં 15.21 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યો હોવાનું જણાવાયું છે. લેટિન અમેરિકામાં લિથિયમ, તાંબું, તેલ, લોખંડની અયસ્ક અને કૃષિ પેદાશો જેવા સંસાધનો ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા તથા પુરવઠાના વૈકલ્પિક સ્રોતો માટે મહત્ત્વ ધરાવે છે.
ભારત અને મર્કોસુર વચ્ચે વેપાર કરારનો વ્યાપ વધારવા અંગેની વાટાઘાટો, તેમજ ચિલી અને પેરુ સાથેના વેપાર સંબંધો, સહકાર માટે નવી તકો ઊભી કરી શકે છે. વેનેઝુએલાના તેલની ઉપલબ્ધતા પણ ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
લેટિન અમેરિકાને સમજવા માટે તેની ક્રાંતિકારી છબીથી આગળ વધવું જરૂરી છે. અહીંની રાજનીતિ પર ગુનાખોરી, આર્થિક અસમાનતા, ધર્મ, બેરોજગારી, સ્થળાંતર અને સરકારો પ્રત્યેનો અવિશ્વાસ અસર કરે છે. બ્રાઝિલની 25 ઑક્ટોબરની ચૂંટણી આ પરિવર્તનનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ તબક્કો બની શકે છે, પરંતુ સમગ્ર પ્રદેશનું ભવિષ્ય માત્ર એક ચૂંટણી કે એક વિચારધારાથી નક્કી થવાનું નથી.
