Elon Musk vs Mukesh Ambani: વિશ્વના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિ એલન મસ્કે ભારતમાં પોતાની કંપની સ્ટારલિંકની ઉપગ્રહ ઇન્ટરનેટ સેવા શરૂ કરવાના મુદ્દે ચાલી રહેલા વિવાદને વધુ તીવ્ર બનાવ્યો છે. શુક્રવારે મસ્કે મુકેશ અંબાણીને કટાક્ષભર્યા અંદાજમાં ‘વડાપ્રધાન અંબાણી’ કહી સંબોધ્યા અને ભારતમાં એકાધિકાર જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરવાનો આક્ષેપ કર્યો. તેમણે અંબાણીને સવાલ કર્યો કે શું તેઓ સ્ટારલિંકને ભારતીય બજારમાં સ્પર્ધા કરવાની તક આપવા તૈયાર છે?
મસ્કની આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે, જ્યારે ભારતમાં ઉપગ્રહ આધારિત ઇન્ટરનેટ સેવાઓ શરૂ કરવા માટે વિવિધ કંપનીઓ વચ્ચે સ્પર્ધા વધી રહી છે. રિલાયન્સ જિયો, ભારતી એરટેલ અને સ્ટારલિંક સહિતની કંપનીઓ આ ક્ષેત્રમાં આગળ વધવા માગે છે. જોકે, સ્ટારલિંકને વ્યાપારી સેવાઓ શરૂ કરવા માટે હજુ અંતિમ સુરક્ષા મંજૂરી અને સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણીની રાહ જોવી પડી રહી છે.
‘શું અંબાણી જ ભારતના અસલી બોસ છે?’
એલન મસ્કે અગાઉ ગુરુવારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ એક્સ પર સવાલ કર્યો હતો કે શું મુકેશ અંબાણી જ ભારતના અસલી બોસ છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે સ્ટારલિંકને ભારતીય બજારમાં પ્રવેશતાં અટકાવવાના પ્રયાસો પાછળ કેટલાક શક્તિશાળી ઉદ્યોગપતિઓના હિતો જવાબદાર હોઈ શકે છે.
શુક્રવારે મસ્કે આ વિવાદને આગળ વધારતાં અંબાણીને સંબોધીને લખ્યું કે ભારતના અસલી બોસ તેઓ જ છે એવી ભૂલ સમજવા બદલ માફી માગે છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે એકાધિકાર દ્વારા સામાન્ય ભારતીયોનું શોષણ ચાલુ રાખવાની ઇચ્છા હોવા છતાં અંબાણીએ સ્ટારલિંકને સ્પર્ધા કરવાની તક આપવા અંગે વિચારવું જોઈએ.
મસ્કે પોતાની પોસ્ટમાં દલીલ કરી કે ભારતમાં અને વિશ્વના અન્ય દેશોમાં પણ એવા અનેક વિસ્તારો છે, જ્યાં ઇન્ટરનેટની સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. તેના કારણે બાળકો શિક્ષણની તકો ગુમાવે છે અને નાના વેપારીઓને પોતાનાં ઉત્પાદનો વૈશ્વિક બજારમાં વેચવામાં મુશ્કેલી પડે છે. તેમના મતે, સ્ટારલિંક આવા લોકોના જીવનમાં સુધારો લાવી શકે છે.
મુકેશ અંબાણી અને રિલાયન્સ જૂથે મસ્કની ટિપ્પણીઓ અંગે જાહેરમાં કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. આ મામલે તેમની ટિપ્પણી મેળવવા માટે સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
સરકારે કહ્યું, કોઈ કંપનીને એકાધિકાર નહીં મળે
મસ્કની ટિપ્પણીના થોડા કલાકો પહેલાં કેન્દ્રીય સંચાર મંત્રી જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયાએ કહ્યું હતું કે ભારત કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં એકાધિકારને મંજૂરી આપતું નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ઉપગ્રહ સંચાર સેવાઓ માટે ત્રણ કંપનીઓને લાઇસન્સ મળી ચૂક્યાં છે. આ કંપનીઓ સુરક્ષા સંબંધિત આવશ્યકતાઓ અને નિર્ધારિત નિયમો પૂર્ણ કર્યા બાદ પોતાની સેવાઓ શરૂ કરી શકશે.
ભારતના સંચાર મંત્રાલયે પણ સ્ટારલિંક, યુટેલસેટ વનવેબ અને જિયો સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન્સનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે ત્રણેય કંપનીઓ મંજૂરી પ્રક્રિયાના લગભગ સમાન તબક્કે છે. સેવાઓ શરૂ કરતાં પહેલાં તેમને સુરક્ષા મંજૂરી અને સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી મેળવવી જરૂરી છે.
મંત્રાલયે મસ્કનું નામ લીધા વિના કહ્યું હતું કે નિયમનકારી માળખા અથવા તેના અમલીકરણમાં કોઈ કંપની સાથે ભેદભાવ કરવામાં આવી રહ્યો હોવાનો દાવો પાયાવિહોણો છે.
મસ્કે જવાબમાં જણાવ્યું હતું કે સ્ટારલિંકને વિશ્વના 165થી વધુ દેશોમાં લાઇસન્સ મળ્યાં છે અને કંપનીએ ભારત સરકારના કાયદા તથા જરૂરિયાતોનું પાલન કરવા માટે પાંચ વર્ષ વિતાવ્યાં છે. તેમ છતાં ભારતમાં અંતિમ મંજૂરી કેમ મળી નથી, એવો સવાલ તેમણે ઉઠાવ્યો હતો.
જિયો અને એરટેલ સાથે સ્ટારલિંકની ભાગીદારી
ભારતમાં ઉપગ્રહ ઇન્ટરનેટ ક્ષેત્રે સ્પર્ધાનું ચિત્ર વધુ જટિલ છે, કારણ કે સ્ટારલિંકે રિલાયન્સ જિયો અને ભારતી એરટેલ સાથે પણ ભાગીદારી કરી છે. માર્ચ 2025માં બંને કંપનીઓએ ભારતમાં સ્ટારલિંકનાં સાધનો અને સેવાઓના વિતરણ માટે સ્પેસએક્સ સાથે કરારો કર્યા હતા. આ કરારો સરકારી મંજૂરીને આધીન હતા. કંપનીઓએ નેટવર્કનું માળખું વહેંચવાની શક્યતા અંગે પણ વિચારણા કરવાની વાત કરી હતી.
ઇન્ડિયા મોબાઇલ કોંગ્રેસ દરમિયાન રિલાયન્સ જિયો ઇન્ફોકોમના અધ્યક્ષ આકાશ અંબાણીએ જણાવ્યું હતું કે કંપની પોતાની ઉપગ્રહ સંચાર તકનીક વિકસાવી રહી છે અને જરૂરી નિયમનકારી મંજૂરીઓ મેળવવા માટે કામ કરી રહી છે. મસ્કના આક્ષેપો અંગે પૂછવામાં આવતાં તેમણે સીધી ટિપ્પણી કરવાનું ટાળ્યું અને કહ્યું કે કંપનીનું ધ્યાન ભારતીય ગ્રાહકોને વધુ સારી સેવા આપવા પર છે.
ભારતી એરટેલના અધ્યક્ષ સુનીલ ભારતી મિત્તલે પણ જણાવ્યું હતું કે તેમની કંપનીનો ઉપગ્રહ પ્રોજેક્ટ સરકારી મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ, સ્પેસએક્સનાં કાર્યકારી અધિકારી લૉરેન ડ્રેયરે કહ્યું હતું કે સ્ટારલિંકે ભારતીય નિયમનકારો સાથે કામ કરવામાં વર્ષો વિતાવ્યાં છે અને દેશની જરૂરિયાતો અનુસાર નેટવર્કમાં સુરક્ષા નિયંત્રણો જાળવી રાખ્યાં છે.
સુરક્ષા અને સેવાના ખર્ચ અંગે પણ સવાલો
સ્ટારલિંકના ભારતમાં પ્રવેશને લઈને સુરક્ષા લાંબા સમયથી મહત્ત્વનો મુદ્દો રહ્યો છે. 2024માં ભારતીય અધિકારીઓએ અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓમાં માદક પદાર્થોની હેરાફેરીની તપાસ દરમિયાન તેમજ મણિપુરમાં સૈન્યની એક કાર્યવાહી દરમિયાન સ્ટારલિંકનાં સાધનો જપ્ત કર્યાં હોવાની માહિતી આપી હતી.
તે સમયે મસ્કે કહ્યું હતું કે ભારતમાં સ્ટારલિંકની સેવા ક્યારેય સક્રિય થઈ નહોતી. તેમણે એવી દલીલ પણ કરી હતી કે જપ્ત કરાયેલાં સાધનો તેમના ઉપગ્રહ નેટવર્કનો ઉપયોગ કરતાં ન હોય તેવી શક્યતા છે.
આ ઉપરાંત, ભારતીય ગ્રાહકો માટે સ્ટારલિંકની સેવા કેટલી સસ્તી હશે તે અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. મસ્કનો દાવો છે કે આ સેવા એવા લોકોને ઝડપી ઇન્ટરનેટ આપી શકે છે, જેઓ હાલના દરો ચૂકવી શકતા નથી અથવા જેમની પાસે ઇન્ટરનેટ જોડાણ નથી. જોકે, કંપનીએ ભારતમાં પોતાની યોજનાઓના દર જાહેર કર્યા નથી.
અમેરિકામાં સ્ટારલિંકની ઘરેલુ યોજના દર મહિને 55 ડૉલરથી શરૂ થાય છે. યોજના અને સ્થળ પ્રમાણે દરો તથા સાધનોનો ખર્ચ બદલાય છે. આ કારણે કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતમાં પણ તેની સેવા અનેક પરિવારો માટે મોંઘી સાબિત થઈ શકે છે.
એકંદરે, સ્ટારલિંકના પ્રવેશને લઈને વિવાદ માત્ર બે ઉદ્યોગપતિઓ વચ્ચેની ટકરાવની બાબત નથી. તેમાં સ્પર્ધા, સરકારી મંજૂરી, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ઇન્ટરનેટની ઉપલબ્ધતા જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સ્ટારલિંકને અંતિમ મંજૂરી ક્યારે મળે છે અને ભારતીય બજારમાં તેની સેવા કેટલા ખર્ચે ઉપલબ્ધ થાય છે.
