India China Trade Deficit: ભારત અને ચીન વચ્ચે રાજકીય તથા સુરક્ષા સંબંધોમાં તણાવ હોવા છતાં બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર સતત વધી રહ્યો છે. ચીનમાંથી થતી આયાત પર નિયંત્રણ લાવવા માટે ભારતે અનેક પગલાં લીધાં છે, પરંતુ ઉદ્યોગો માટે જરૂરી મશીનો, કાચો માલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોની વધતી માંગને કારણે ચીન પરની આર્થિક નિર્ભરતા ઘટવાને બદલે વધી છે. આ વર્ષે ભારતની ચીન સાથેની વેપારી ખાધ વધીને 112 અબજ ડૉલર થઈ ગઈ છે, જે બંને દેશોના વેપાર વચ્ચેના મોટા અસંતુલનને દર્શાવે છે.
રમકડાંના ક્ષેત્રમાં ભારતને મળી સફળતા
ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસોમાં રમકડાંનો ઉદ્યોગ એક સફળ ઉદાહરણ છે. લગભગ છ વર્ષ પહેલાં ભારતે વિદેશથી આયાત થતાં રમકડાં પરનું શુલ્ક 20 ટકાથી વધારીને પહેલાં 60 ટકા અને ત્યારબાદ 70 ટકા કર્યું હતું. આ પગલાંનો હેતુ સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને નબળી ગુણવત્તાવાળાં રમકડાંની આયાત ઘટાડવાનો હતો.
શરૂઆતમાં દુકાનદારો અને રમકડાં વેચતી કંપનીઓએ આ નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમનું માનવું હતું કે ભારતીય ઉત્પાદકો વિદેશી રમકડાં સાથે સ્પર્ધા કરી શકશે નહીં. જોકે, આયાત શુલ્કમાં વધારો અને ગુણવત્તા સંબંધિત નિયમો કડક કરવાથી બજારમાં ફેરફાર જોવા મળ્યો.
2020માં ભારતની રમકડાંની આયાત આશરે 30 કરોડ ડૉલર હતી, જે ઘટીને આ વર્ષે 10 કરોડ ડૉલર થઈ ગઈ. બીજી તરફ, રમકડાંની નિકાસ 12.9 કરોડ ડૉલરથી વધીને 20 કરોડ ડૉલર થઈ. એક સમયે ભારતીય રમકડાંના બજારમાં ચીનનો હિસ્સો લગભગ 70 ટકા હતો. આ ક્ષેત્રમાં ભારત ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં સફળ રહ્યું છે, પરંતુ અન્ય ઉદ્યોગોમાં આવી સફળતા મેળવવી મુશ્કેલ સાબિત થઈ રહી છે.
પ્રતિબંધો છતાં વેપારી ખાધમાં વધારો
2020માં ગલવાન ખીણમાં ભારત અને ચીનના સૈનિકો વચ્ચે થયેલી અથડામણ બાદ બંને દેશોના રાજદ્વારી સંબંધોમાં તણાવ વધ્યો હતો. ત્યારબાદ ભારતે ચીનથી આવતી કેટલીક વસ્તુઓ પર એન્ટિ-ડમ્પિંગ શુલ્ક લગાવ્યું અને ટિકટૉક સહિતની અનેક ચીની ઍપ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.
આ પગલાં છતાં ચીન સાથેની ભારતની વેપારી ખાધ 2020ના 44 અબજ ડૉલરથી વધીને આ વર્ષે 112 અબજ ડૉલર થઈ ગઈ છે. આ દરમિયાન ચીનમાં ભારતની નિકાસ મહામારી પહેલાંના સ્તરથી પણ નીચે રહી, જ્યારે ચીનમાંથી થતી આયાત બમણી થઈ ગઈ.
વૉશિંગ્ટનની એશિયા સોસાયટી પૉલિસી ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સેન્ટર ફૉર ચાઇના એનાલિસિસ સાથે સંકળાયેલા કેવિન ઝોંગઝે લીએ જણાવ્યું હતું કે બંને દેશોના રાજકીય, સુરક્ષા અને રોકાણ સંબંધો સૌથી ખરાબ સ્થિતિમાં હતા ત્યારે પણ ચીન પર ભારતની આર્થિક નિર્ભરતા વધતી રહી.
ભારતના ઉદ્યોગો ચીનના કાચા માલ પર નિર્ભર
દિલ્હી સ્થિત ગ્લોબલ ટ્રેડ ઍન્ડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવના અજય શ્રીવાસ્તવના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત ઉદ્યોગોમાં વપરાતો જે માલ આયાત કરે છે તેમાં ચીનનો હિસ્સો 30 ટકાથી વધુ છે. ભારત 100થી વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ ઉત્પાદનો માટે ચીન પર નિર્ભર છે. જો આયાત આ જ ઝડપે વધતી રહેશે, તો બંને દેશો વચ્ચેની વેપારી ખાધ 134 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચી શકે છે.
ભારત હવે માત્ર તૈયાર ઉત્પાદનો માટે જ ચીન પર નિર્ભર નથી. દેશનાં કારખાનાંઓમાં ઉત્પાદન ચાલુ રાખવા માટે ચીનથી આવતા મશીનો, ઇલેક્ટ્રોનિક ભાગો, રસાયણો અને કાચા માલની પણ જરૂર પડે છે.
ભારતે સ્માર્ટફોન અને સૌર ઊર્જા સંબંધિત ઉપકરણોના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. હવે દુનિયાના એક ચતુર્થાંશ કરતાં વધુ આઇફોન ભારતમાં બનાવવામાં આવે છે. તેમ છતાં, અજય શ્રીવાસ્તવના મતે, ભારતમાં મોટા પાયે ઉત્પાદનનો અર્થ હજુ પણ વિદેશી ભાગોને જોડીને તૈયાર વસ્તુ બનાવવાનો છે.
ઑબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના આંકડા અનુસાર, ચીનથી ભારત આવતી વસ્તુઓમાં ઇલેક્ટ્રિકલ મશીનો અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઉત્પાદનોનો હિસ્સો 36 ટકા છે, જ્યારે મશીનો અને યાંત્રિક સાધનોનો હિસ્સો 21.7 ટકા છે. કાર્બનિક રસાયણો અને પ્લાસ્ટિક પણ આયાતની મહત્ત્વપૂર્ણ શ્રેણીઓ છે.
સૌમ્ય ભૌમિકના જણાવ્યા અનુસાર, જો ચીનથી આવતી આ વસ્તુઓનો પુરવઠો અટકી જાય, તો તેની અસર માત્ર ગ્રાહકોને મળતાં ઉત્પાદનો પર નહીં, પરંતુ ભારતનાં કારખાનાંઓના ઉત્પાદન પર પણ પડી શકે છે.
ચીનના વધારાના ઉત્પાદનનો ભારતીય બજાર તરફ પ્રવાહ
ચીન સ્ટીલ, સોલર પેનલ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાત કરતાં વધુ ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. સ્થાનિક માંગ નબળી પડતાં ચીની કંપનીઓ અન્ય દેશોમાં ઓછા ભાવે માલ વેચવા તરફ વળી રહી છે. સતત બીજા વર્ષે ચીનની વેપારી પુરાંત એક લાખ કરોડ ડૉલરથી વધુ રહેવાનો અંદાજ છે.
ભારતમાં ઉદ્યોગોનો વિસ્તાર થઈ રહ્યો હોવાથી મશીનો, ભાગો અને કાચા માલની માંગ વધી છે. બીજી તરફ, પશ્ચિમી દેશો ચીની ઉત્પાદનો પર શુલ્ક અને અન્ય પ્રતિબંધો લગાવી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિમાં ચીનનો વધારાનો માલ ભારતીય બજારમાં પહોંચે છે. જોકે, ભારતીય કંપનીઓને ચીનના બજારમાં પોતાની નિકાસ વધારવામાં અનેક અવરોધોનો સામનો કરવો પડે છે.
સંબંધો સુધરે છે, પરંતુ ઉકેલ સરળ નથી
સપ્ટેમ્બરમાં દિલ્હીમાં યોજાયેલી BRICS શિખર બેઠક દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે વેપારમાં રહેલા મૂળભૂત અસંતુલન અને પુરવઠા શૃંખલાની સમસ્યાઓ દૂર કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી. જોકે, નિષ્ણાતોના મતે ચીન પરની ઊંડી ઔદ્યોગિક નિર્ભરતા ઘટાડવી ભારત માટે સરળ નહીં હોય.
અજય શ્રીવાસ્તવના જણાવ્યા અનુસાર, સ્થાનિક ઉત્પાદન મજબૂત કરવા માટે સસ્તી વીજળી, ઓછા વ્યાજે ધિરાણ, સુધારેલી પરિવહન વ્યવસ્થા અને સ્થિર નિયમોની જરૂર છે. ભારતે વિદેશી રોકાણના નિયમોમાં છૂટછાટ આપી છે, પરંતુ એવા રોકાણોને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે, જે નવી ટેકનોલોજી લાવે, દેશમાં જ ભાગોનું ઉત્પાદન વધારે અને નિકાસની તકો ઊભી કરે.
કેવિન લીના મતે, દવા ઉદ્યોગ જેવા કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ચીનમાં નિકાસ વધારવાની તક હોઈ શકે છે. જોકે, માત્ર થોડાં ક્ષેત્રોમાં નિકાસ વધારવાથી 112 અબજ ડૉલરની વેપારી ખાધ દૂર થઈ શકશે નહીં.
ભારત સામેનો મુખ્ય પડકાર ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની સાથે પોતાના ઉદ્યોગોને મજબૂત બનાવવાનો છે. બંને દેશોના સંબંધો સામાન્ય બને તો પણ ચીનના બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનોને વધુ પ્રવેશ મળે અને વેપારમાં સંતુલન આવે તે જરૂરી રહેશે.
