Justice Abhay Oka: સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ અભય એસ. ઓકાએ મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ કાનૂની સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમણે મે 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા SIRની બંધારણીય માન્યતા જાળવી રાખતા આપવામાં આવેલા ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે, ચૂંટણી પંચને કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અધિકાર નથી. સાથે જ, માત્ર ગણતરી ફોર્મ ન ભરવાના આધારે મતદારનું નામ યાદીમાંથી કમી કરી શકાય નહીં.
જસ્ટિસ ઓકાએ મતદાર નોંધણી માટેનાં ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8માં વધારાની ઘોષણાઓ ઉમેરવાની સત્તા અંગે પણ સવાલો કર્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચે મતદાર યાદીની સુધારણા માટે કાયદામાં નક્કી કરેલી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જોઈએ. તેમણે આ મુદ્દાઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટ ફરી વિચાર કરે તેવી માગ કરી હતી. 14 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ પ્રકાશિત અહેવાલ અનુસાર, તેમણે BBC મરાઠીને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં આ મુદ્દાઓ રજૂ કર્યા હતા.
તમામ મતવિસ્તારોમાં એકસાથે SIR કરાવવા સામે વાંધો
જસ્ટિસ ઓકાએ જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 21(3)નો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે આ જોગવાઈના અર્થઘટન પર પુનર્વિચાર થવો જોઈએ. તેમના મતે, કાયદામાં મતદાર યાદીની સઘન અથવા આંશિક સુધારણા માટેની જોગવાઈ છે, પરંતુ એકસાથે તમામ મતવિસ્તારોમાં આવી પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની સત્તા અંગે કાનૂની સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
તેમણે દલીલ કરી કે કલમ 21(3) હેઠળ કઈ પરિસ્થિતિમાં અને કયા વિસ્તાર માટે સુધારણા કરી શકાય છે, તે બાબતનું યોગ્ય અર્થઘટન કરવું જરૂરી છે. જસ્ટિસ ઓકાના મતે, આ જોગવાઈને ધ્યાનમાં રાખીને મે 2026ના ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરવાની જરૂર છે. જોકે, આ તેમની કાનૂની દલીલ છે; તેને સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદામાં થયેલા ફેરફાર તરીકે જોવી જોઈએ નહીં.
ગણતરી ફોર્મ ન ભરવાથી મતદારનું નામ સીધું કમી ન કરી શકાય
SIR દરમિયાન મતદારોને આપવામાં આવતા ગણતરી ફોર્મ અંગે પણ જસ્ટિસ ઓકાએ વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. ચૂંટણી પંચની માર્ગદર્શિકા હેઠળ ગણતરી ફોર્મ ન ભરનારા કેટલાક મતદારોનાં નામ પ્રારંભિક મતદાર યાદીમાંથી કમી કરવાની જોગવાઈનો તેમણે વિરોધ કર્યો હતો.
તેમના જણાવ્યા અનુસાર, જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 અને મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960માં માત્ર ગણતરી ફોર્મ ન ભરવાના આધારે મતદારનું નામ કમી કરવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ નથી. તેમણે કહ્યું કે નામ કમી કરવાની કાર્યવાહી માટે કાયદામાં નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા અનુસરવી જરૂરી છે.
જસ્ટિસ ઓકાના મતે, કોઈ મતદાર ફોર્મ ન ભરે તો તેના આધારે તેનું નામ આપમેળે દૂર કરવાને બદલે તેને નોટિસ આપવી જોઈએ. સંબંધિત વ્યક્તિને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક મળવી જોઈએ અને ત્યારબાદ કાયદા અનુસાર નિર્ણય લેવો જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે મતદાર યાદીમાંથી નામ કમી કરવાની પ્રક્રિયામાં ન્યાયસંગત સુનાવણી અને કાનૂની સુરક્ષાનું પાલન થવું જોઈએ.
ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8માં ફેરફાર કરવાની સત્તા કોની પાસે?
જસ્ટિસ ઓકાએ મતદાર નોંધણીનાં ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8માં વધારાની ઘોષણાઓ ઉમેરવાના મુદ્દે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. ફોર્મ-6નો ઉપયોગ મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે થાય છે, જ્યારે ફોર્મ-8નો ઉપયોગ મતદારની વિગતોમાં સુધારો અથવા નિર્ધારિત ફેરફાર કરવા માટે થાય છે.
તેમના મતે, આ ફોર્મમાં નવી શરતો અથવા વધારાની ઘોષણાઓ ઉમેરવાનો અધિકાર ચૂંટણી પંચને પોતાની રીતે મળતો નથી. મતદાર નોંધણી સંબંધિત નિયમો બનાવવાની સત્તા કાયદા હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે. તેથી ફોર્મમાં ફેરફાર કરવો હોય તો સંબંધિત કાનૂની પ્રક્રિયા અનુસરવી જોઈએ.
જસ્ટિસ ઓકાએ સુધારેલા ફોર્મ-6માં ઉમેરાયેલી ઘોષણાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે આ વિશિષ્ટ સવાલ અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ યોગ્ય રીતે ચર્ચાયો નહોતો. તેથી અદાલત હવે આ મુદ્દાની કાનૂની માન્યતા અંગે વિચાર કરી શકે છે.
SIRને માન્યતા મળે તો પણ મનસ્વી કાર્યવાહી કરવાની છૂટ નહીં
જસ્ટિસ ઓકાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે જો સુપ્રીમ કોર્ટ પોતાના મે 2026ના ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરીને SIRની બંધારણીય માન્યતા અંગેનો નિર્ણય યથાવત્ રાખે, તો પણ ચૂંટણી પંચને પ્રક્રિયા મનસ્વી રીતે લાગુ કરવાની છૂટ મળતી નથી.
તેમના મતે, કોઈ પ્રક્રિયા કાયદેસર છે કે નહીં અને તેને અમલમાં મૂકવાની રીત કાયદેસર છે કે નહીં, તે બે અલગ પ્રશ્નો છે. જો SIR લાગુ કરતી વખતે કાયદાની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન થાય અથવા મનસ્વી રીતે નિર્ણય લેવામાં આવે, તો અદાલત તેની સમીક્ષા કરી શકે છે.
તેમણે જણાવ્યું કે ચૂંટણી પંચે SIRની બંધારણીય માન્યતા જાળવવામાં આવી હોવાને આધારે તમામ વહીવટી નિર્ણયો યોગ્ય છે એવું માની લેવું જોઈએ નહીં. પ્રક્રિયાનો અમલ કાયદા, નિષ્પક્ષતા અને ન્યાયસંગત વ્યવસ્થાના આધારે થવો જરૂરી છે.
નાગરિકતાનો નિર્ણય લેવાની સત્તા ચૂંટણી પંચ પાસે નથી
જસ્ટિસ ઓકાની મુખ્ય દલીલ એ હતી કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક છે કે નહીં, તેનો નિર્ણય લેવાનું કામ ચૂંટણી પંચનું નથી. તેમના મતે, મતદાર યાદીની સુધારણા અને નાગરિકતાનો નિર્ણય એ અલગ કાનૂની વિષયો છે. ચૂંટણી પંચને મતદાર યાદી તૈયાર કરવા અને તેમાં સુધારા કરવાની સત્તા હોવાનો અર્થ એ નથી કે તે નાગરિકતા અંગે અંતિમ નિર્ણય લઈ શકે.
SIR દરમિયાન મતદારો પાસેથી દસ્તાવેજો અને ઘોષણાઓ માગવામાં આવતી હોવાના મુદ્દે આ સવાલ મહત્ત્વનો બને છે. જસ્ટિસ ઓકાના મતે, કોઈ વ્યક્તિ પોતાની નાગરિકતા સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહી હોવાના આધારે તેનું નામ સીધું મતદાર યાદીમાંથી કમી કરવાની કાર્યવાહી કાયદાકીય મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને જ થવી જોઈએ.
SIR વિવાદમાં ચાર મુખ્ય કાનૂની સવાલો
જસ્ટિસ ઓકાના અભિપ્રાય મુજબ, SIR અંગે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પુનર્વિચાર માટેના મુખ્ય મુદ્દાઓમાં તમામ મતવિસ્તારોમાં એકસાથે સુધારણા કરવાની સત્તા, ગણતરી ફોર્મ ન ભરનાર મતદારોનાં નામ કમી કરવાની પ્રક્રિયા, ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8માં વધારાની ઘોષણાઓ ઉમેરવાની સત્તા અને નાગરિકતા નક્કી કરવાના અધિકારનો સમાવેશ થાય છે.
આ મુદ્દાઓ મતદાર યાદીની પારદર્શિતા, મતદારોના અધિકારો અને ચૂંટણી પંચની કાનૂની સત્તાની મર્યાદા સાથે જોડાયેલા છે. જોકે, જસ્ટિસ અભય એસ. ઓકા હાલ સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ છે અને તેમનો અભિપ્રાય પોતે અદાલતનો નવો આદેશ નથી. SIR અંગે અંતિમ કાનૂની સ્થિતિ સુપ્રીમ કોર્ટના લાગુ પડતા ચુકાદાઓ અને આગળના આદેશો પર નિર્ભર રહેશે.
