Surat Workers Protest: સુરતના ટેક્સટાઇલ અને એમ્બ્રોયડરી ઉદ્યોગમાં કામ કરતા શ્રમિકોની વિવિધ માગણીઓને લઈને 15 ઑક્ટોબરે કલેક્ટર કચેરી નજીક તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. શ્રમિકો દ્વારા શાંતિપૂર્ણ મહાઆંદોલન અને સત્યાગ્રહની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, પરંતુ કાર્યક્રમ શરૂ થાય તે પહેલાં જ પોલીસે યુનિયનના કેટલાક આગેવાનોની અટકાયત કરી હતી. ત્યારબાદ કલેક્ટર કચેરી નજીક એકત્ર થયેલા કામદારોને પણ અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા. ઘટનાસ્થળે મોટી સંખ્યામાં પોલીસકર્મીઓ, પોલીસવાન અને બસો તૈનાત કરવામાં આવી હતી. શ્રમિક આગેવાનોએ આ કાર્યવાહીની ટીકા કરતાં પોતાનો અવાજ દબાવી શકાય નહીં એવો દાવો કર્યો હતો.
રવિવારની રજા, વેતન વધારો અને ઓવરટાઇમના પૈસાની માગણી
આ આંદોલન કોઈ રાજકીય પક્ષનું નહીં, પરંતુ સુરતના ટેક્સટાઇલ અને ખાસ કરીને એમ્બ્રોયડરી ઉદ્યોગમાં કામ કરતા શ્રમિકોની માગણીઓ સાથે જોડાયેલું હતું. પાંડેસરા, કડોદરા, સચિન અને કીમ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં કારીગરો કામ કરે છે. તેમાં ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ગુજરાતનાં ગામડાંમાંથી રોજગારી માટે આવેલા શ્રમિકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
શ્રમિકોની મુખ્ય માગણી અઠવાડિયામાં એક દિવસ, ખાસ કરીને રવિવારે, સાપ્તાહિક રજા આપવાની છે. તેમનું કહેવું છે કે ઘણા કારીગરોને સતત કામ કરવું પડે છે અને નિયમિત આરામનો દિવસ મળતો નથી. બીજી માગણી કામના કલાકો અને વેતનને લઈને છે. શ્રમિકોના આક્ષેપ મુજબ, તેમની પાસે દરરોજ 11થી 12 કલાક સુધી કામ લેવામાં આવે છે, પરંતુ ઓવરટાઇમના યોગ્ય પૈસા મળતા નથી. મોંઘવારી, રૂમનું ભાડું, રાશન, દવાઓ અને બાળકોના શિક્ષણનો ખર્ચ વધ્યો હોવા છતાં વેતનમાં પૂરતો વધારો થયો નથી અને કેટલાક કામદારોને લઘુત્તમ વેતન પણ સંપૂર્ણ મળતું ન હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
યુનિયનના આગેવાનોની અગાઉથી અટકાયત
આંદોલનની જાહેરાત બાદ વહીવટી તંત્ર સતર્ક બન્યું હતું. વહેલી સવારે પાંડેસરા પોલીસે મજૂર સંગઠનોના કેટલાક આગેવાનોની અટકાયત કરી હતી. તેમાં રાષ્ટ્રીય મજદૂર સેનાના સુરેશ સોનમણી, સાર્વજનિક મજદૂર એકતા યુનિયનના મલખાનસિંહ વર્મા, સુરત સંઘર્ષ લેબર યુનિયનના રમાકાંત પાંડે, સંદીપ પટેલ અને વિનય પાઠકનો સમાવેશ થાય છે.
આ કાર્યવાહી છતાં સવારે આશરે 10 વાગ્યાથી મોટી સંખ્યામાં શ્રમિકો કલેક્ટર કચેરીની બહાર એકત્ર થવા લાગ્યા હતા. તેઓ પોતાના આગેવાનોની રાહ જોઈ રહ્યા હતા અને સૂત્રોચ્ચાર પણ કર્યા હતા. જોકે, કાર્યક્રમ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી ન હોવાનું પોલીસે જણાવ્યું હતું.
કલેક્ટર કચેરી નજીક દોડધામ, પોલીસની વ્યાપક કાર્યવાહી
DCP રાજેશ પરમારના જણાવ્યા મુજબ, કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે શ્રમિકોને કલેક્ટર કચેરીથી આશરે 100 મીટર દૂરથી જ અટકાયતમાં લેવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન સ્થળ પર દોડધામ મચી હતી. કેટલાક શ્રમિકો નજીકના શોપિંગ કોમ્પ્લેક્સમાં આશરો લેવા ગયા હતા, જ્યાં ક્રાઇમ બ્રાન્ચની ટીમોએ તપાસ કરી હતી. કેટલાક કામદારોને પોલીસે પીછો કરીને પકડ્યા હોવાના દાવા પણ સામે આવ્યા હતા.
સમગ્ર વિસ્તાર પર નજર રાખવા માટે ડ્રોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને કલેક્ટર કચેરીમાં આવતા સામાન્ય નાગરિકોની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી. અહેવાલ મુજબ, 10થી વધુ પોલીસવાન અને બસોમાં આશરે 70 શ્રમિકોને બેસાડીને ઉમરા અને ડુમસ તરફ લઈ જવામાં આવ્યા હતા.
કામદાર આગેવાન શાનખાને પોલીસ બસની અંદરથી બનાવેલા વીડિયોમાં આક્ષેપ કર્યો હતો કે સુરતમાં અઘોષિત કટોકટી જેવો માહોલ ઊભો કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે દાવો કર્યો કે કડોદરા અને સચિનના માર્ગો પર પોલીસ ગોઠવીને કામદારોને પકડીને બસોમાં લઈ જવામાં આવી રહ્યા છે. જોકે, અટકાયત અને દોડધામ વચ્ચે શ્રમિકોની એક નાની ટુકડી કલેક્ટર કચેરી સુધી પહોંચીને આવેદનપત્ર આપી શકી હતી.
શ્રમ કાયદામાં સાપ્તાહિક રજા અને ઓવરટાઇમ અંગે શું જોગવાઈ છે?
શ્રમિકોની માગણીઓમાં સાપ્તાહિક રજા અને ઓવરટાઇમનું વેતન મુખ્ય મુદ્દા છે. ફેક્ટરીઝ એક્ટ, 1948ની કલમ 52 સાપ્તાહિક રજા અંગે જોગવાઈ કરે છે. કલમ 51 મુજબ કામના સાપ્તાહિક કલાકો અંગે મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે, જ્યારે કલમ 59 હેઠળ નિર્ધારિત મર્યાદાથી વધુ કામ કરાવવા બદલ ઓવરટાઇમના વેતનની જોગવાઈ છે. લાગુ પડતા કાયદા અને સંબંધિત નિયમો અનુસાર કામદારોને મળવાપાત્ર લાભો સુનિશ્ચિત કરવાનું મહત્ત્વનું છે.
શ્રમિકોના આક્ષેપો સાચા છે કે નહીં અને કયા કારખાનાઓમાં કયા નિયમોનું પાલન થતું નથી, તે અંગે સંબંધિત શ્રમ વિભાગની તપાસ તથા સત્તાવાર માહિતીથી સ્પષ્ટતા થઈ શકે છે. તેમ છતાં, સાપ્તાહિક આરામ, વેતન અને કામના કલાકો અંગેની ફરિયાદો શ્રમિકો માટે મહત્વના પ્રશ્નો છે.
વતન તરફ પરત ફરી રહ્યા છે શ્રમિકો, ઉદ્યોગ સામે પડકાર
શ્રમિકોમાં અસંતોષ વધતાં કેટલાક કામદારો સુરત છોડીને ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ઓડિશા સહિતનાં વતન તરફ જઈ રહ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. શ્રમિકોનું કહેવું છે કે લાંબા કલાકો કામ કર્યા પછી પણ જો યોગ્ય આવક અને આરામ ન મળે, તો શહેરમાં રહેવું મુશ્કેલ બને છે.
દિવાળી અને લગ્નસરાની મોસમ નજીક હોવાથી ટેક્સટાઇલ તથા એમ્બ્રોયડરી ઉદ્યોગમાં ઉત્પાદનની માગ વધી શકે છે. આવા સમયે કારીગરો મોટા પ્રમાણમાં વતન પરત ફરે તો ઓર્ડર સમયસર પૂરા કરવામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. તેની અસર માત્ર શ્રમિકો કે કારખાનાઓ સુધી મર્યાદિત ન રહેતાં સુરતના વેપાર અને ગુજરાતના અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે.
અટકાયતથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવશે કે વાતચીતથી?
પોલીસ અને વહીવટી તંત્રની દલીલ મુજબ, મંજૂરી વિના મોટી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થાય તો કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ તથા ટ્રાફિકને અસર થઈ શકે છે. બીજી તરફ, શ્રમિકો સાપ્તાહિક રજા, યોગ્ય વેતન અને ઓવરટાઇમના પૈસા જેવી માગણીઓ રજૂ કરી રહ્યા છે. આ બંને પાસાં વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે.
માત્ર અટકાયતથી શ્રમિકોની ફરિયાદોનો કાયમી ઉકેલ આવશે કે નહીં, તે અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે કારખાનાના માલિકો, મજૂર સંગઠનો અને શ્રમ વિભાગ વચ્ચે ચર્ચા થવી જરૂરી છે. ફરિયાદોની નિષ્પક્ષ તપાસ, લાગુ પડતા શ્રમ કાયદાનું પાલન અને કામદારોને મળવાપાત્ર હકો સુનિશ્ચિત કરવાથી જ સ્થિતિમાં લાંબા ગાળે સુધારો થઈ શકે છે.
સુરતના ચમકતા કાપડ અને એમ્બ્રોયડરી ઉદ્યોગ પાછળ હજારો શ્રમિકોની મહેનત રહેલી છે. તેમની કામ કરવાની પરિસ્થિતિ, આવક અને આરામના અધિકાર અંગે ઊભા થયેલા સવાલોનો ઉકેલ સંવાદ અને કાયદાના અમલ દ્વારા શોધવો જરૂરી છે.
