વિદેશથી આવેલા આ નાણાંએ દેશના વિદેશી હૂંડિયામણના અનામત ભંડારને મજબૂત બનાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. જૂન 2024માં ગ્રોસ ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ ઘટીને 26.7 અબજ ડૉલર થયું હતું, જે જૂન 2026માં વધીને 37.6 અબજ ડૉલર થયું. જોકે, ડૉલરની ઉપલબ્ધતા સુધરવા છતાં બાંગ્લાદેશ સામે બેંકિંગ વ્યવસ્થા નબળી હોવી અને સરકારની આવક ઓછી હોવા જેવા પડકારો યથાવત્ છે.
IMF પાસેથી નવા લોન પેકેજની માગબેંગકોકમાં યોજાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) અને વર્લ્ડ બેંકની વાર્ષિક બેઠકમાં બાંગ્લાદેશ ફરી ચર્ચામાં રહ્યું હતું. અહેવાલો અનુસાર, દેશે 4.5થી 5 અબજ ડૉલરના નવા લોન પેકેજની માગ કરી છે.
15 ઑક્ટોબરની પ્રેસ બ્રીફિંગમાં IMFનાં એશિયા-પેસિફિક વિભાગનાં નાયબ નિયામક સોનાલી જૈન-ચંદ્રાએ જણાવ્યું હતું કે બાંગ્લાદેશમાં GDPની સરખામણીમાં સરકારની આવકનો હિસ્સો આશરે 7 ટકા છે, જે વિશ્વના સૌથી નીચા સ્તરોમાંનો એક છે. તેમણે દેશના નાણાકીય ક્ષેત્રની નબળાઈ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
બેંકોની બાકી લોનમાં મોટો વધારોબાંગ્લાદેશમાં બેંકિંગ ક્ષેત્રની સૌથી ગંભીર સમસ્યાઓમાંની એક લોનની ચુકવણી ન થવાની છે. જૂન 2024માં બેંકોની કુલ લોનમાંથી 12.2 ટકા લોન બિનકાર્યક્ષમ હતી. સપ્ટેમ્બર 2025 સુધીમાં આ પ્રમાણ વધીને 36.3 ટકા થયું હતું અને જૂન 2026માં પણ તે આશરે એક તૃતીયાંશ રહ્યું હતું.
આ વધારા પાછળનું એક કારણ લોનની ગુણવત્તાની તપાસ અને નિયમોમાં કડકાઈ છે. વર્ષ 2024થી બેંકોની સંપત્તિઓ અને લોનની તપાસ શરૂ થઈ હતી. 2025માં લોનનું વર્ગીકરણ કરવાના નિયમો વધુ કડક બનાવવામાં આવ્યા, જેના કારણે અગાઉ છુપાયેલી બિનકાર્યક્ષમ લોન પણ સત્તાવાર આંકડામાં સામે આવી.
અર્થશાસ્ત્રી યાનોસ કોરનાઈએ દાયકાઓ પહેલાં સમજાવ્યું હતું કે જ્યારે લોન લેનારાઓને વિશ્વાસ હોય કે મુશ્કેલીમાં સરકાર કે અન્ય સંસ્થા તેમને બચાવી લેશે, ત્યારે તેઓ ચુકવણીની જવાબદારીને ગંભીરતાથી લેતા નથી. બાંગ્લાદેશ માટે હવે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જરૂરી છે જેમાં લોનની શરતોનું પાલન થાય અને નબળી બેંકોની સમસ્યાઓનો નિયમસર ઉકેલ આવે.
સરકારી આવક વધારવી જરૂરીIMFના આંકડા મુજબ, 1998માં બાંગ્લાદેશના GDPમાં સરકારની આવકનો હિસ્સો 7.6 ટકા હતો. ઑક્ટોબર 2026ના અંદાજ મુજબ, ચાલુ વર્ષમાં તે 7.8 ટકા થઈ શકે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં દેશની અર્થવ્યવસ્થા દર વર્ષે 6થી 8 ટકાના દરે વધી હોવા છતાં સરકારની આવકમાં મોટો વધારો થયો નથી.
તેની સરખામણીમાં, બાંગ્લાદેશના કાપડ ઉદ્યોગના હરીફ વિયેતનામમાં GDPની સરખામણીમાં સરકારની આવકનો હિસ્સો 20.5 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે. બાંગ્લાદેશ કરના દરો વધારવાને બદલે કરવ્યવસ્થાનો વ્યાપ વધારી શકે છે, કરવેરાના વહીવટને આધુનિક બનાવી શકે છે અને વિશેષ છૂટછાટો ઘટાડીને આવકમાં સુધારો કરી શકે છે.
સરકારી બેંકો અને નીતિઓમાં સુધારાની જરૂરબાંગ્લાદેશની સરકારી બેંકોમાં બિનકાર્યક્ષમ લોનનું પ્રમાણ 43.2 ટકા છે, જ્યારે વિદેશી બેંકોમાં તે માત્ર 6.5 ટકા છે. આ તફાવત બેંકિંગ સંચાલન, રાજકીય દખલગીરી અને લોન આપવાની પદ્ધતિઓ અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.
સુધારા માટે સરકારી બેંકોને રાજકીય દબાણથી મુક્ત રાખવી, લોનની ચુકવણીના નિયમો કડક રીતે લાગુ કરવા, કરચોરી અને વિશેષ રાહતો પર નિયંત્રણ લાવવું તથા વિદેશી હૂંડિયામણના લવચીક વિનિમય દરને જાળવી રાખવો જરૂરી છે. આવા પગલાંથી બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં વિશ્વાસ વધારી શકાય છે.
IMF કાર્યક્રમ અને બાંગ્લાદેશનું આર્થિક ભવિષ્યએપ્રિલમાં નક્કી કરેલા લક્ષ્યો પૂર્ણ ન થવાને કારણે IMFએ 1.3 અબજ ડૉલરનો હપ્તો રોકી દીધો હોવાના અહેવાલ આવ્યા હતા. હવે નબળી બેંકોની સમસ્યાઓ દૂર કરવા, સરકારી આવક વધારવા અને સબસિડી ઘટાડવા માટે સમયમર્યાદા નક્કી કરવાની દિશામાં પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે.
IMFના અંદાજ મુજબ, સુધારા વિના બાંગ્લાદેશનો આર્થિક વિકાસદર 2026-27માં ઘટીને 3.5 ટકા થઈ શકે છે અને આગળ જતાં 3 ટકાથી નીચે જવાની પણ આશંકા છે.
વિદેશથી મળતા રેમિટન્સે બાંગ્લાદેશને વિદેશી હૂંડિયામણની સ્થિતિ સુધારવાની તક આપી છે. હવે આ સ્થિરતાને લાંબા સમય સુધી જાળવવા માટે મજબૂત બેંકિંગ વ્યવસ્થા, જવાબદાર લોન નીતિ અને સરકારની આવકના વિસ્તૃત સ્રોત ઊભા કરવા જરૂરી બન્યા છે.
