SIR Software RTI Response: મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ પ્રક્રિયા એટલે કે SIR દરમિયાન ભૂલો અને વિસંગતતાઓ શોધવા માટે કયા સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ થયો હતો, તેની માહિતી આપવાનો ચૂંટણી પંચે ઇનકાર કર્યો છે. પંચે સોફ્ટવેરનું નામ અને વર્ઝન જાહેર ન કરતાં તેને વ્યાવસાયિક ગુપ્તતા, વેપાર રહસ્યો અને બૌદ્ધિક સંપદા સાથે જોડાયેલી માહિતી ગણાવી છે. આ નિર્ણયથી SIR પ્રક્રિયામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને સ્વચાલિત ટેકનોલોજીના ઉપયોગ અંગેના સવાલોનો સ્પષ્ટ જવાબ મળ્યો નથી.
RTI અરજીમાં સોફ્ટવેર અને AI અંગે માહિતી માગવામાં આવી
16 ઑક્ટોબરના રોજ આપવામાં આવેલા જવાબમાં ચૂંટણી પંચે તેલંગાણાના કરીમનગરના સામાજિક કાર્યકર એમ.એ. મુજીબ અય્યુબની RTI અરજીનો જવાબ આપ્યો હતો. અય્યુબે જાણવા માગ્યું હતું કે SIR દરમિયાન મતદારોના રેકોર્ડમાં ભૂલો અને વિસંગતતાઓ શોધવા માટે કયા સોફ્ટવેર, એપ્લિકેશન અથવા AI પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે તેનું નામ અને વર્ઝન પણ પૂછ્યું હતું.
અરજીમાં એ પણ પૂછવામાં આવ્યું હતું કે શું આ સિસ્ટમ પોતાની મેળે મતદારોના રેકોર્ડને શંકાસ્પદ ગણીને ચકાસણી, સુધારા અથવા નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા માટે ચિહ્નિત કરે છે. આ ઉપરાંત, AI, મશીન લર્નિંગ, પ્રિડિક્ટિવ એનાલિટિક્સ કે અન્ય સ્વચાલિત સાધનોનો ઉપયોગ થયો હતો કે નહીં, ખોટી ઓળખ અટકાવવા માટે કયા ઉપાયો છે અને શંકાસ્પદ રેકોર્ડની તપાસ તથા મંજૂરી કોણ આપે છે, તે અંગે પણ માહિતી માગવામાં આવી હતી.
ચૂંટણી પંચે કલમ 8(1)(d)નો આપ્યો હવાલો
સોફ્ટવેરનું નામ અને વર્ઝન જાહેર ન કરવા માટે ચૂંટણી પંચે RTI અધિનિયમની કલમ 8(1)(d)નો આધાર લીધો. આ જોગવાઈ વ્યાવસાયિક ગુપ્તતા, વેપાર રહસ્યો અને બૌદ્ધિક સંપદા સંબંધિત કેટલીક માહિતીને જાહેર કરવામાંથી મુક્તિ આપે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તેના ખુલાસાથી ત્રીજા પક્ષની સ્પર્ધાત્મક સ્થિતિને નુકસાન થવાની શક્યતા હોય.
જોકે, પંચે એક બાબત સ્પષ્ટ કરી હતી કે SIR માટે કોઈ નવું સોફ્ટવેર બનાવવામાં આવ્યું નથી કે ખરીદવામાં આવ્યું નથી. મતદાર યાદીમાં કોઈનું નામ ઉમેરવું કે દૂર કરવું તે નિર્ણય સંબંધિત વિસ્તારના ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી (ERO) તથ્યો અને રેકોર્ડના આધારે લે છે. મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની અને તેમાં સુધારા કરવાની કાયદેસરની જવાબદારી પણ EROની હોય છે.
AIના ઉપયોગ અંગે સ્પષ્ટ જવાબ મળ્યો નથી
અરજદારે ખાસ કરીને પૂછ્યું હતું કે મતદારોના રેકોર્ડને ઓળખવા અથવા શંકાસ્પદ ગણાવવા માટે AI અને મશીન લર્નિંગનો ઉપયોગ થયો હતો કે નહીં. તેના જવાબમાં પંચે જણાવ્યું કે આવા સવાલોના જવાબ આપવા માટે સ્પષ્ટીકરણ આપવું પડે, જે RTI અધિનિયમની કલમ 2(f) હેઠળ માહિતીની વ્યાખ્યામાં આવતું નથી.
આથી, પંચે AIનો ઉપયોગ થયો હોવાની પુષ્ટિ પણ કરી નથી અને તેનો સ્પષ્ટ ઇનકાર પણ કર્યો નથી. રેકોર્ડને શંકાસ્પદ ગણાવવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે સ્વચાલિત છે કે તેમાં અધિકારીઓની ભૂમિકા હોય છે, તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા થઈ નથી.
શંકાસ્પદ રેકોર્ડની તપાસ અંગે પણ સવાલો
અય્યુબે પૂછ્યું હતું કે જો કોઈ મતદારની વિગતો ખોટી રીતે શંકાસ્પદ ગણાય તો તેને અટકાવવા માટે કયા સુરક્ષાત્મક ઉપાયો છે. નામ, ઉંમર અથવા માતા-પિતાની વિગતોમાં તફાવત હોય ત્યારે રેકોર્ડની તપાસ કેવી રીતે થાય છે, તે પણ મહત્ત્વનો સવાલ હતો.
આ માહિતી અંગે પણ પંચે સીધો જવાબ આપ્યો નહોતો. શંકાસ્પદ રેકોર્ડની સમીક્ષા કોણ કરે છે અને કાર્યવાહી પહેલાં કોની મંજૂરી લેવામાં આવે છે તે અંગેના સવાલના જવાબમાં પંચે RTI અધિનિયમની કલમ 8(1)(g)નો ઉલ્લેખ કર્યો. આ કલમ જીવન કે શારીરિક સુરક્ષાને જોખમ પહોંચાડી શકે અથવા ગુપ્ત માહિતીના સ્રોતને ઉજાગર કરી શકે તેવી માહિતી જાહેર કરવામાંથી મુક્તિ આપે છે.
પંચે લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 13B(1) અને 13B(2)નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ સાથે તેણે ફરીથી સ્પષ્ટ કર્યું કે મતદાર યાદી તૈયાર કરવા અને તેમાં સુધારા કરવાની જવાબદારી EROની છે.
પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે અપીલ કરવાની સલાહ આપી
પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ઓ.પી. રાવતે અરજદારને સક્ષમ અધિકારી સમક્ષ અપીલ કરવાની સલાહ આપી હતી. તેમના મતે, આ કાનૂની મામલો છે અને અપીલ દ્વારા ચૂંટણી પંચ પાસેથી માગવામાં આવેલી માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
SIR પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા પર ફરી ચર્ચા
SIR પ્રક્રિયા અગાઉથી જ વિવાદોમાં રહી છે. મતદાર યાદીઓમાંથી આશરે 13 કરોડ નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસની તપાસ અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનરો એસ.એસ. સંધુ અને વિવેક જોશીએ નવેમ્બર 2025થી ઑગસ્ટ 2026 દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 14 વખત લેખિત અસંમતિ અને વાંધા નોંધાવ્યા હતા. તેમણે કેબિનેટ સચિવને પત્ર પણ લખ્યો હતો. તપાસમાં એવો આરોપ પણ મૂકાયો હતો કે કેન્દ્રીય IT ટીમે ચૂંટણી અધિકારીઓની પંચના સોફ્ટવેર સુધીની પહોંચ મર્યાદિત કરી હતી.
ચૂંટણી પંચે જવાબમાં કહ્યું હતું કે અલગ-અલગ મંતવ્યો સામાન્ય ચર્ચાનો ભાગ છે અને તેના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ કડક ડેટા સુરક્ષા નિયમો હેઠળ કાર્ય કરે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન EROનેટ પોર્ટલ સંબંધિત સમસ્યાઓનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો હતો.
હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે મતદાર યાદીઓમાં મોટા પાયે ફેરફારો થતી પ્રક્રિયામાં ટેકનોલોજી કેવી રીતે કામ કરે છે અને ભૂલો અટકાવવા માટે કઈ વ્યવસ્થા છે. જો અય્યુબ આગળ અપીલ કરે, તો આ મુદ્દે વધુ સ્પષ્ટતા મળવાની શક્યતા છે.
