Justice Sanjay Kishan Kaul: સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સંજય કિશન કૌલે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને કોર્ટમાં કેસોની ફાળવણી અંગે મહત્ત્વના ખુલાસા કર્યા છે. તેમણે જણાવ્યું કે મની લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ (PMLA)ના 2022ના ચુકાદા પર પુનર્વિચારની સુનાવણી પહેલાં તત્કાલીન મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી.વાય. ચંદ્રચૂડે તેમને સાવચેતી રાખવા અને ‘મધ્યમ માર્ગ’ અપનાવવાની સલાહ આપી હતી. જસ્ટિસ કૌલે કહ્યું કે તેમણે પોતાની ન્યાયિક પ્રામાણિકતા સાથે સમાધાન ન કરવાના નિર્ણય સાથે સુનાવણી આગળ વધારવાનું વલણ જાળવી રાખ્યું હતું.
તેમણે ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં વિલંબ અંગેની અરજીઓ પણ પોતાની બેન્ચ પાસેથી હટાવવામાં આવી હોવાની વાત જણાવી હતી. જસ્ટિસ કૌલના જણાવ્યા અનુસાર, તે સમયે તેમની બેન્ચ કોલેજિયમની બાકી ભલામણો પર કાર્યવાહી કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર પર દબાણ વધારી રહી હતી. તેમને લાગ્યું હતું કે આ કેસ હટાવવા પાછળ તત્કાલીન CJI પર કોઈ દબાણ હોઈ શકે છે, જોકે આ દબાણ કેન્દ્ર સરકાર તરફથી જ હતું એવું તેમણે કહ્યું નથી.
PMLA કેસમાં ‘મધ્યમ માર્ગ’ અપનાવવાની સલાહ
વર્ષ 2022માં સુપ્રીમ કોર્ટે વિજય મદનલાલ ચૌધરી વિરુદ્ધ ભારત સંઘના કેસમાં PMLAની અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓને યથાવત્ રાખી હતી. તેમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)ની ધરપકડ, તપાસ અને જપ્તી સંબંધિત સત્તાઓ તથા જામીનની કડક શરતોનો સમાવેશ થતો હતો. આ ચુકાદા પર પુનર્વિચારની માગ કરતી અરજીઓની સુનાવણી માટે જસ્ટિસ કૌલની અધ્યક્ષતામાં ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ રચાઈ હતી. જસ્ટિસ સંજીવ ખન્ના પણ આ બેન્ચમાં સામેલ હતા.
જસ્ટિસ કૌલના જણાવ્યા અનુસાર, સુનાવણી પહેલાં તત્કાલીન CJI ચંદ્રચૂડે તેમને પોતાની ચેમ્બરમાં બોલાવ્યા હતા. આ મુલાકાતમાં જસ્ટિસ ખન્ના પણ હાજર હતા. જસ્ટિસ કૌલે કહ્યું કે ચર્ચા દરમિયાન તેમને કેસ આગળ વધારતાં સાવચેતી રાખવા અને મધ્યમ માર્ગ અપનાવવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. જોકે, તેમણે સુનાવણી આગળ વધારવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
‘ન્યાયિક પ્રામાણિકતા સાથે સમાધાન ન કરી શકું’
જસ્ટિસ કૌલે જણાવ્યું કે લગભગ 22 વર્ષના ન્યાયિક કાર્યકાળ પછી કોઈ દબાણ સામે ઝૂકવું તેમની ફરજ સાથે સમાધાન કરવા જેવું હોત. તેમના મતે, આવા કેસમાંથી પાછળ હટવાથી તેમની પ્રામાણિકતા અંગે પણ સવાલો ઊભા થઈ શક્યા હોત.
તેમણે કહ્યું કે ન્યાયાધીશ તરીકે તેઓ કોઈના દબાણ હેઠળ નિર્ણય લઈ શકે નહીં. જો તેમને લાગે કે કોઈ કેસની સુનાવણી કરવી યોગ્ય છે, તો તેઓ તેને આગળ વધારશે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ વાતચીત બાદ તેઓ અને જસ્ટિસ ખન્ના સુનાવણી માટે અદાલતમાં ગયા હતા.
જસ્ટિસ કૌલે એમ પણ જણાવ્યું કે PMLA કેસમાં વારંવાર મુલતવી રાખવાની માગ કરવામાં આવી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, કેન્દ્ર સરકારની મુલતવી રાખવાની માગને કારણે સુનાવણી આગળ વધી શકી નહોતી અને તેમની નિવૃત્તિ પહેલાં બેન્ચનું વિસર્જન થઈ ગયું હતું.
ન્યાયાધીશોની નિમણૂકનો કેસ પણ બેન્ચ પાસેથી હટાવાયો
જસ્ટિસ કૌલ અને જસ્ટિસ સુધાંશુ ધુલિયા કેન્દ્ર સરકાર વિરુદ્ધ દાખલ અવમાનનાની અરજીઓની સુનાવણી કરી રહ્યા હતા. આ અરજીઓમાં કોલેજિયમ દ્વારા ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે કરવામાં આવેલી ભલામણો પર કાર્યવાહી કરવામાં થઈ રહેલા વિલંબનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
જસ્ટિસ કૌલના જણાવ્યા અનુસાર, તેમની બેન્ચ બાકી ભલામણો પર નિર્ણય લેવા માટે સરકાર પર દબાણ વધારી રહી હતી. પરંતુ અચાનક કેસ તેમની બેન્ચની સુનાવણી યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યો. તેમણે આ ઘટનાને અસામાન્ય ગણાવી હતી.
કેસ હટાવવાના કારણ અંગે માહિતી મેળવવા તેમણે સંબંધિત રજિસ્ટ્રારને બોલાવ્યા હતા. જસ્ટિસ કૌલના જણાવ્યા અનુસાર, રજિસ્ટ્રારે તેમને કહ્યું હતું કે ફાઇલમાં નોંધ હતી કે કેસ બેન્ચને સોંપતી વખતે તત્કાલીન CJIની ઔપચારિક મંજૂરી કદાચ લેવામાં આવી નહોતી. જસ્ટિસ કૌલે આ પ્રક્રિયા સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો.
CJI પર દબાણ હોવાની શંકા, પરંતુ કોનું તે સ્પષ્ટ નહીં
કરણ થાપરે પૂછ્યું હતું કે શું તેમને લાગતું હતું કે નિમણૂક સંબંધિત કેસ હટાવવા માટે CJI ચંદ્રચૂડ પર દબાણ હતું. જસ્ટિસ કૌલે કહ્યું કે તેમને એવું લાગ્યું હતું કે કોઈ દબાણ હતું, પરંતુ તે કોના તરફથી હતું તે તેઓ કહી શકતા નથી. તેમણે કેન્દ્ર સરકારને આ દબાણ માટે સીધી રીતે જવાબદાર ઠેરવી નહોતી.
ચંદ્રચૂડની પ્રતિક્રિયા
જસ્ટિસ કૌલના આગામી આત્મકથાગ્રંથ ‘વિથઆઉટ ફિયર ઓર ફેવર’ અંગેના ઇન્ટરવ્યૂમાં આ નિવેદનો સામે આવ્યા છે. જસ્ટિસ કૌલના ખુલાસાઓ અંગે પૂર્વ CJI ડી.વાય. ચંદ્રચૂડે ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે તેમણે હજુ પુસ્તક વાંચ્યું નથી, તેથી તેના સંદર્ભો જાણ્યા વિના વિગતવાર પ્રતિક્રિયા આપી શકે નહીં. જોકે, તેમણે કહ્યું હતું કે CJI તરીકે કોલેજિયમની બેઠકો સારી રહી હતી અને જસ્ટિસ કૌલ સાથેના તેમના સંબંધો સન્માનજનક હતા.
આ ખુલાસાઓથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેસોની ફાળવણી, ન્યાયાધીશોની સ્વતંત્રતા અને સરકાર તથા ન્યાયતંત્ર વચ્ચેના સંબંધો અંગે ચર્ચા ફરી તેજ બની શકે છે.
