India Magazine Registration Decline: ભારતમાં નોંધાયેલાં સામયિકોની સંખ્યામાં એક જ વર્ષમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. કેન્દ્ર સરકારના આંકડા અનુસાર, 2024-25માં દેશમાં 1,54,523 સામયિકો નોંધાયેલાં હતાં, જે 2025-26માં ઘટીને 74,374 થઈ ગયાં છે. એટલે કે એક વર્ષમાં 80,149નો ઘટાડો થયો છે અને નોંધાયેલાં સામયિકોની સંખ્યામાં 51.86 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, 88,000થી વધુ સામયિકોનાં શીર્ષકોનું રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવામાં આવ્યું હતું. હવે 2027થી ટપાલ દ્વારા સામયિકો મોકલવાની સુવિધા અને વધતા ખર્ચને કારણે નાના પ્રકાશકો સામે વધુ પડકારો ઊભા થવાની આશંકા છે.
પ્રેસ કાયદા હેઠળ હજારો સામયિકોનું રજિસ્ટ્રેશન રદ
કેન્દ્રના માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયે સામયિકોનાં રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવા પાછળ પ્રેસ એન્ડ રજિસ્ટ્રેશન ઑફ પિરિયોડિકલ્સ ઍક્ટ, 2023ની કલમ 11ના ઉલ્લંઘનને કારણ ગણાવ્યું છે. આ કાયદા હેઠળ પ્રકાશકો દ્વારા ખોટી માહિતી આપવી, નિયમિત પ્રકાશન ન કરવું અથવા જરૂરી વાર્ષિક વિગતો સમયસર જમા ન કરાવવી જેવી બાબતોમાં કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
કાયદા મુજબ, પ્રેસ રજિસ્ટ્રાર જનરલ કોઈ સામયિકનું રજિસ્ટ્રેશન 30થી 180 દિવસ સુધી સ્થગિત કરી શકે છે. આ સમયગાળામાં ખામીઓ દૂર ન થાય તો રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. જોકે, આવો નિર્ણય લેતાં પહેલાં પ્રકાશક અથવા માલિકને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવી જરૂરી છે.
હિન્દી અને અંગ્રેજી સહિત અનેક ભાષાનાં સામયિકોમાં ઘટાડો
માર્ચ 2022થી માર્ચ 2026 દરમિયાન વિવિધ ભાષાઓમાં નોંધાયેલાં સામયિકોની સંખ્યામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. હિન્દી ભાષાનાં સામયિકોની સંખ્યા 56,052થી ઘટીને 33,491 થઈ હતી, જ્યારે અંગ્રેજી સામયિકોની સંખ્યા 19,929થી ઘટીને 6,430 થઈ હતી.
અન્ય ભાષાઓમાં પણ ઘટાડો નોંધાયો છે. સંથાલી ભાષાનાં સામયિકો 23થી ઘટીને છ રહ્યાં હતાં. બંગાળી ભાષાનાં સામયિકો 5,060થી ઘટીને 1,162, મરાઠી ભાષાનાં 10,380થી ઘટીને 6,664 અને આસામી ભાષાનાં 441થી ઘટીને 169 થયાં હતાં.
તેવી જ રીતે, કન્નડ ભાષાનાં સામયિકોની સંખ્યા 6,083થી ઘટીને 3,903, તમિલ ભાષાનાં 6,100થી ઘટીને 2,490 અને પંજાબી ભાષાનાં 1,684થી ઘટીને 427 થઈ હતી.
દિલ્હી, મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ ઘટાડો
રાજ્યોના આંકડા પણ સામયિકોની સંખ્યામાં થયેલો ઘટાડો દર્શાવે છે. માર્ચ 2024માં દિલ્હીમાં 16,525 સામયિકો નોંધાયેલાં હતાં, જ્યારે માર્ચ 2026 સુધીમાં આ સંખ્યા ઘટીને 4,870 થઈ ગઈ હતી.
મહારાષ્ટ્રમાં નોંધાયેલાં સામયિકોની સંખ્યા 20,999થી ઘટીને આશરે 10,224 થઈ હતી. પશ્ચિમ બંગાળમાં આ સંખ્યા 7,592થી ઘટીને 1,451 અને ઉત્તર પ્રદેશમાં 22,257થી ઘટીને 11,549 થઈ હતી.
બીજી તરફ, 2019-20માં નોંધાયેલાં સામયિકોની સંખ્યામાં 19.52 ટકાનો વધારો થયો હતો. તે સમયે સંખ્યા 1,19,995થી વધીને 1,43,423 થઈ હતી. આ સમયગાળો લોકસભાની ચૂંટણીનો હતો, જેમાં રાજકીય પ્રચાર માટે મીડિયાની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ રહે છે.
2027થી ટપાલ ખર્ચ વધવાની આશંકા
સામયિકો માટે હવે ટપાલ દ્વારા વાચકો સુધી પહોંચવું પણ મુશ્કેલ બની શકે છે. ટપાલ વિભાગે 16 ડિસેમ્બર 2024થી અમલમાં આવેલા પોસ્ટ ઑફિસ રેગ્યુલેશન્સ, 2024 હેઠળ અખબારોના રજિસ્ટ્રેશન અને રાહતદરે ટપાલ મોકલવાના નિયમોનું કડક પાલન કરવા સૂચના આપી હતી.
પ્રેસ એન્ડ રજિસ્ટ્રેશન ઑફ પિરિયોડિકલ્સ ઍક્ટ, 2023 હેઠળ અખબારની વ્યાખ્યામાં રોજ અથવા અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછું એક વખત પ્રકાશિત થતું અને સમકાલીન ઘટનાઓ, જાહેર સમાચારો અથવા તેના પરની ટિપ્પણીઓ ધરાવતું પ્રકાશન સામેલ છે. માસિક, ત્રિમાસિક, છમાસિક અને વાર્ષિક સામયિકો આ વ્યાખ્યામાં આવતાં નથી. તેથી આવા પ્રકાશનોને ટપાલના રાહતદરોનો લાભ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
પ્રકાશકોના જણાવ્યા અનુસાર, અગાઉ 50 પૈસામાં મોકલી શકાય તેવા સામયિકને સામાન્ય ટપાલ દરે મોકલવા માટે ચાર રૂપિયાની ટિકિટ લગાવવી પડી શકે છે. આ ખર્ચ નાના અને બિનવ્યાવસાયિક પ્રકાશકો માટે મોટો બોજ બની શકે છે. પ્રકાશકોનું કહેવું છે કે વર્તમાન પોસ્ટલ લાઇસન્સની વ્યવસ્થા 2026 સુધી જ ચાલુ રહેવાની જાણકારી આપવામાં આવી છે અને 2027થી તેના નવીનીકરણમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
વેચાણનાં કેન્દ્રો બંધ થતાં મુશ્કેલીમાં વધારો
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં સામયિકો વેચતા સ્ટૉલ અને દુકાનોની સંખ્યા પણ ઘટી છે. યુનિવર્સિટીઓ અને રેલવે સ્ટેશનો પર સામયિકો વેચતાં અનેક કેન્દ્રો બંધ થયાં છે અથવા તેમનું સ્વરૂપ બદલાયું છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રકાશકો માટે ટપાલ દ્વારા વાચકો સુધી પહોંચવું વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યું છે.
અગાઉ ટપાલઘરોમાં અન્ડર પોસ્ટલ સર્ટિફિકેટ (UPC)ની સુવિધા હતી, જેમાં પ્રકાશકો સામયિકો જમા કરાવીને પહોંચ મેળવી શકતા હતા. બાદમાં આ સુવિધા બંધ થઈ હતી. બુક પોસ્ટ પુસ્તકો અને સામયિકો મોકલવાનો ઓછા ખર્ચનો વિકલ્પ રહ્યો હતો, પરંતુ નવા નિયમોને કારણે પ્રકાશકોની ચિંતા વધી છે.
નાના સામયિકો અને વંચિત સમુદાયોના અવાજ પર અસરની ચિંતા
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં સામયિકોએ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. 1957માં દૈનિક અને સાપ્તાહિક પ્રકાશનોને બાદ કરતાં તમામ ભાષાઓમાં સામયિકોની સંખ્યા 3,837 હતી. 2014 સુધીમાં આ સંખ્યા આશરે 55,000 થઈ હતી અને 2024-25માં તે 83,470 સુધી પહોંચી હતી.
નાના સામયિકો ઘણીવાર મહિલાઓ, દલિતો, લઘુમતીઓ અને આદિવાસી સમુદાયો જેવા જૂથોને પોતાનો અવાજ રજૂ કરવા માટે મંચ પૂરો પાડે છે. આ પ્રકાશનોને જાહેરાતો મેળવવામાં પણ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. સરકારી જાહેરાતોનો મોટો હિસ્સો મોટી કંપનીઓ સુધી મર્યાદિત રહેતો હોવાની ફરિયાદ પણ કરવામાં આવે છે.
દિલ્હીમાં શીલા દીક્ષિતના મુખ્યમંત્રીપદના કાર્યકાળ દરમિયાન નાના સામયિકોને જાહેરાતો આપવા માટે નીતિ બનાવવામાં આવી હતી. આવી નીતિઓનો હેતુ મર્યાદિત સંસાધનો ધરાવતા પ્રકાશનોને ટકાવી રાખવાનો હતો.
હવે રજિસ્ટ્રેશન રદ થવા, ટપાલ ખર્ચ વધવાની આશંકા અને જાહેરાતો મેળવવાની મુશ્કેલીઓ વચ્ચે નાના પ્રકાશકો સામે અસ્તિત્વનો સવાલ ઊભો થયો છે. આગામી સમયમાં નિયમોના અમલ અને ટપાલ સુવિધાઓ અંગે લેવાતા નિર્ણયો દેશના સામયિક પ્રકાશન ક્ષેત્રનું ભવિષ્ય નક્કી કરવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
