Modi Government Youth Protest: પાનખરની ઋતુ દરમિયાન દેશના વિવિધ ભાગોમાં થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોમાં હાલ થોડો વિરામ જોવા મળી રહ્યો છે. જોકે, 1 નવેમ્બરે સંસદ ભવન સામે યોજાનારા આગામી પ્રદર્શનને ધ્યાનમાં રાખતાં આ આંદોલન ફરી વેગ પકડી શકે છે. અત્યાર સુધીના વિરોધ પ્રદર્શનો અને તેની રાજકીય અસરોને સમજવાનો આ યોગ્ય સમય છે. આ આંદોલનમાં મુખ્યત્વે બે અલગ જૂથો સક્રિય છે. બંને જૂથો કેટલાક મુદ્દાઓ પર એકમત છે, પરંતુ તેમનાં હેતુઓ અને અંતિમ લક્ષ્યો અલગ છે.
એક તરફ કોંગ્રેસ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને તેમના પદ પરથી હટાવવાની માગ કરી રહી છે. બીજી તરફ કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના નેતૃત્વ હેઠળનું યુવા આંદોલન નરેન્દ્ર મોદી સરકારની કામગીરી અને શાસન પદ્ધતિ સામે વ્યાપક અસંતોષ વ્યક્ત કરી રહ્યું છે.
કોંગ્રેસનું મુખ્ય નિશાન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર
કોંગ્રેસનો આરોપ છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ના હિતમાં કામ કરી રહ્યા છે. પાર્ટીનું કહેવું છે કે કેન્દ્ર સરકારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક કરતી સમિતિની રચનામાં ફેરફાર કર્યો હતો, જેથી કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની નજીક ગણાતા જ્ઞાનેશ કુમારને આ મહત્ત્વપૂર્ણ બંધારણીય પદ પર નિયુક્ત કરી શકાય.
કોંગ્રેસના મતે લોકશાહીની સુરક્ષા માટે જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી દૂર કરવા જરૂરી છે. પાર્ટી ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે પણ સવાલો ઉઠાવી રહી છે. તેના આરોપોમાં મતદાર યાદીમાંથી એવા મતદારોનાં નામ દૂર કરવાનો મુદ્દો સામેલ છે, જેમના અન્ય રાજકીય પક્ષોને મત આપવાની શક્યતા હતી. આ ઉપરાંત, ચૂંટણી પંચની કમ્પ્યુટર સિસ્ટમનું નિયંત્રણ એક જ કેન્દ્ર પર રાખવામાં આવ્યું હોવાનો પણ કોંગ્રેસનો આક્ષેપ છે.
કોંગ્રેસ માને છે કે જો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે કાર્યવાહી નહીં થાય, તો BJP માટે કેન્દ્રની સત્તા ગુમાવવાની શક્યતા ઓછી રહેશે, કારણ કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ગેરરીતિઓ થતી રહેશે. જોકે, આ તમામ આરોપો રાજકીય પક્ષ દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવા છે અને તેમને સાબિત થયેલા તથ્યો તરીકે જોવી યોગ્ય નથી.
CJPનું આંદોલન હવે યુવાનોના અસંતોષનું મંચ બન્યું
કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના વિરોધ પ્રદર્શનોનો હેતુ કોંગ્રેસની જેમ માત્ર જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી હટાવવાનો નથી. આ આંદોલનની શરૂઆત પરીક્ષાઓમાં ગેરરીતિઓ અને પેપર લીક જેવા મુદ્દાઓ સામે થઈ હતી. ધીમે ધીમે તે નરેન્દ્ર મોદી સરકારની કામગીરી સામેના વ્યાપક વિરોધમાં ફેરવાતું ગયું.
જ્યારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિષ્પક્ષતા અંગે સવાલો ઊભા થયા, ત્યારે CJPના પ્રદર્શનકારીઓએ પણ જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવાની માગને પોતાના આંદોલનમાં સ્થાન આપ્યું. આ સંગઠનનું આંદોલન કોઈ એક મુદ્દા સુધી મર્યાદિત નથી. ભવિષ્યમાં યુવાનોને અસર કરતા અન્ય મુદ્દાઓ પણ તેમાં સામેલ થઈ શકે છે.
CJP એવા યુવાનો માટે એક મંચ બની રહી છે, જેઓ દેશના વર્તમાન શાસનથી નિરાશ છે. બેરોજગારી, ભ્રષ્ટાચાર, મોટા ઉદ્યોગપતિઓના હાથમાં આર્થિક અને રાજકીય પ્રભાવનું કેન્દ્રીકરણ તથા મોંઘવારી જેવા મુદ્દાઓ હજુ સુધી આંદોલનના મુખ્ય કેન્દ્રમાં આવ્યા નથી. તેમ છતાં, આ સમસ્યાઓ યુવાનોના અસંતોષનો એક ભાગ છે અને આગામી પ્રદર્શનોમાં તેને વધુ મહત્ત્વ મળી શકે છે.
કોંગ્રેસ પણ આમાંથી મોટા ભાગના મુદ્દાઓ સાથે સહમત છે. યુવાનોના વિરોધમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને સીધા નિશાન બનાવવામાં આવતા હોવાથી કોંગ્રેસને રાજકીય રીતે તેનો લાભ મળી શકે છે. યુવાનોની વિવિધ ફરિયાદોનું પ્રતીક હવે વડાપ્રધાન બની રહ્યા હોવાની સ્થિતિ પણ ઊભી થઈ રહી છે.
જ્ઞાનેશ કુમારના મુદ્દે મોદી સરકાર મક્કમ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માટે કોંગ્રેસના વિરોધનો સામનો કરવો એક બાબત છે, જ્યારે યુવાનોના વધતા અસંતોષનો સામનો કરવો બીજી બાબત છે. કોંગ્રેસની માગ સ્પષ્ટ છે કે જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવે. પરંતુ સરકાર આ માગ સ્વીકારવા તૈયાર દેખાતી નથી.
જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પર જાળવી રાખવા પાછળ સરકારની પોતાની રાજકીય ગણતરી હોઈ શકે છે. એક શક્યતા એ છે કે તેમને હટાવવાથી સરકારની નબળાઈ જાહેર થશે. બીજી શક્યતા એ છે કે ચૂંટણીની રાજકીય પ્રક્રિયામાં તેમની ભૂમિકા સરકાર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે. જોકે, આ બાબતો અંગે કોઈ ચોક્કસ પુરાવો સામે ન હોવાથી તેને સંભવિત રાજકીય કારણો તરીકે જ જોવાં જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટની અત્યાર સુધીની ટિપ્પણીઓ અને કાર્યવાહીથી પણ જ્ઞાનેશ કુમારને તાત્કાલિક પદ છોડવું પડશે એવો સ્પષ્ટ સંકેત મળ્યો નથી. આવી સ્થિતિમાં સરકાર કોંગ્રેસના દબાણ સામે ઝૂકવાની શક્યતા ઓછી દેખાય છે.
જ્ઞાનેશ કુમાર સ્વેચ્છાએ રાજીનામું આપીને વિવાદનો અંત લાવશે તેવી પણ હાલ કોઈ શક્યતા દેખાતી નથી. બંધારણીય પદ પર રહેલી વ્યક્તિ પાસેથી વિવાદની વચ્ચે જવાબદારીપૂર્વક નિર્ણય લેવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિમાં તેઓ પોતાના પદ પર જળવાઈ રહેવા માગે છે.
યુવા પ્રદર્શનકારીઓ સામે સરકારની સખ્તાઈ અને સમજાવટ
કોંગ્રેસની સરખામણીમાં યુવા આંદોલન સરકાર માટે વધુ જટિલ પડકાર બની શકે છે. અત્યાર સુધી સરકાર દ્વારા પ્રદર્શનકારીઓ સામે કડક કાર્યવાહી અને તેમને સમજાવવાના પ્રયાસો બંને કરવામાં આવ્યા છે.
આંદોલનકારીઓ સામે પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોની કાર્યવાહી દરમિયાન હિંસાના ગંભીર આક્ષેપો થયા છે. કેટલાક પ્રદર્શનકારીઓએ પોલીસ દ્વારા મારપીટ, ધરપકડ અને જેલમાં પૂરવાની ઘટનાઓ અંગે ફરિયાદો કરી છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક સ્થળોએ પૈસા આપીને બોલાવવામાં આવેલા ગુંડાઓ દ્વારા પ્રદર્શનકારીઓ પર હુમલા કરાવ્યાના પણ આરોપો લાગ્યા છે.
સરકારની બીજી વ્યૂહરચના યુવાનો સાથે સીધો સંપર્ક સ્થાપિત કરવાની રહી છે. વડાપ્રધાનના સોશિયલ મીડિયા પરના વીડિયો અને ઇન્સ્ટાગ્રામ દ્વારા યુવા વર્ગ સુધી પહોંચવાના પ્રયાસો આ અભિગમનો ભાગ છે. જોકે, સોશિયલ મીડિયા પર યુવાનોને સમજાવવાથી તેમનો અસંતોષ દૂર થયો હોવાના સ્પષ્ટ સંકેતો મળતા નથી.
યુવાનોનો અસંતોષ આગામી ચૂંટણીમાં અસર કરી શકે છે
નરેન્દ્ર મોદીના પરંપરાગત સમર્થકોમાં મોટી સંખ્યામાં એવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ પર સરકારની નીતિઓનું સમર્થન કરતા આવ્યા છે. પરંતુ યુવા પેઢીનો એક વર્ગ હવે આ રાજકીય અભિગમથી સહમત નથી. તેઓ માત્ર વૉટ્સએપ પર મળતા સંદેશાઓથી પ્રભાવિત થવા તૈયાર નથી અને સરકારની કામગીરી અંગે સીધા સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે.
આ યુવાનોમાંથી ઘણા આગામી ચૂંટણીઓમાં મતદાન કરવાના છે. તેથી તેમના વિરોધ પ્રદર્શનો ચૂંટણીના વાતાવરણ અને મતદારોની વિચારસરણી પર અસર કરી શકે છે. સરકાર માટે આ અસંતોષને અવગણવો સરળ રહેશે નહીં.
હાલમાં એ કહેવું વહેલું છે કે જ્ઞાનેશ કુમાર પોતાના પદ પર રહેશે કે નહીં અને આગામી ચૂંટણીઓમાં કયો પક્ષ જીતશે. જોકે, આ વિરોધ પ્રદર્શનોની કેટલીક રાજકીય અસરો અત્યારથી દેખાવા લાગી છે. સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે નરેન્દ્ર મોદી સામે રાજકીય પડકાર ઊભો કરી શકાય છે અને તેમને હરાવી શકાય તેમ નથી એવી માન્યતાને આંદોલને પડકાર્યો છે.
સરકાર પ્રત્યે લોકોનો વિશ્વાસ મજબૂત હોય તો વિરોધ કરી રહેલા યુવાનો સામે બળપ્રયોગ કરવાની જરૂર કેમ પડે, એવો સવાલ પણ ઊભો થાય છે. મહિલા પ્રદર્શનકારીઓ સાથેના કથિત ખરાબ વર્તન અને યુવાનો પર લાઠીચાર્જની ઘટનાઓ સરકારની છબી માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણી પછી પણ વિરોધના અવાજો શાંત થશે?
સરકારની રાજકીય ગણતરીમાં 2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. BJP આ ચૂંટણી જીતી શકે છે, પરંતુ માત્ર ચૂંટણી જીતવાથી સરકારના ટીકાકારોના અવાજ બંધ થઈ જશે તેની કોઈ ખાતરી નથી.
જો BJP ઉત્તર પ્રદેશમાં જીતે તો પણ યુવાનોના બેરોજગારી, મોંઘવારી અને ભ્રષ્ટાચાર જેવા પ્રશ્નો યથાવત્ રહી શકે છે. જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પર જાળવી રાખવાના નિર્ણયને લઈને પણ ચર્ચા ચાલુ રહી શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ સરકાર માટે એક સંદેશ સમાન છે કે માત્ર ચૂંટણીમાં જીત મેળવવી પૂરતી નથી. યુવાનોનો વિશ્વાસ જાળવવો અને તેમના પ્રશ્નોનો ઉકેલ લાવવો પણ એટલું જ જરૂરી છે. કોંગ્રેસના વિરોધનો રાજકીય જવાબ આપવો સરકાર માટે શક્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ યુવાનોમાં વધતા અસંતોષને દૂર કરવો તેના માટે વધુ મોટો પડકાર બની શકે છે.
