Mudrex-Instadapp ED Investigation: ભારતમાં ક્રિપ્ટોકરન્સી ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી બે કંપનીઓ Mudrex અને Instadapp સામે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)એ વિદેશી હૂંડિયામણના નિયમોના ઉલ્લંઘનનો ગંભીર આરોપ મૂક્યો છે. EDના જણાવ્યા અનુસાર, બંને પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાયેલા પ્રમોટરો દ્વારા આશરે ₹5,000 કરોડના અનધિકૃત સરહદ પાર નાણાકીય વ્યવહારો કરવામાં આવ્યા હોવાની આશંકા છે. આ મામલે એજન્સીએ બેંગલુરુ અને મધ્ય પ્રદેશમાં કુલ ત્રણ સ્થળોએ તપાસ હાથ ધરી હતી.
EDના પ્રવક્તા અનુસાર, Mudrex પર ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FEMA)ના આશરે ₹4,600 કરોડના ઉલ્લંઘનનો આરોપ છે. જ્યારે Instadapp સામે આશરે 4 કરોડ ડૉલર એટલે કે ₹381 કરોડના ગેરકાયદે નાણાકીય વ્યવહારોની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ રીતે બંને પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાયેલા વ્યવહારોની કુલ રકમ આશરે ₹5,000 કરોડ થાય છે.
Mudrex દ્વારા ક્રિપ્ટોકરન્સી મારફતે નાણાં મોકલવાનો આરોપ
EDની તપાસમાં બેંગલુરુ સ્થિત RPFAS Technologiesનું નામ સામે આવ્યું છે. આ કંપની Mudrex અને Saber.money નામનાં પ્લેટફોર્મનું સંચાલન કરે છે. કંપનીની સ્થાપના IIT બોમ્બેના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી એડુલ પટેલે કરી હતી. તેઓ કંપનીના CEO પણ છે. Mudrexની વેબસાઇટ મુજબ, પ્લેટફોર્મના 30 લાખથી વધુ સક્રિય યુઝર્સ છે.
એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, ફરિયાદો અને ગુપ્ત માહિતીના આધારે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તપાસમાં આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ RBIની મંજૂરી વિના ક્રિપ્ટોકરન્સી મારફતે સરહદ પાર નાણાં મોકલવા અને ક્રિપ્ટો ટ્રેડિંગ માટે કરવામાં આવતો હતો.
EDએ નાણાં મોકલવાની કથિત પદ્ધતિના ચાર તબક્કા સમજાવ્યા છે. પ્રથમ તબક્કામાં ગ્રાહક પ્લેટફોર્મ પર નોંધણી કરાવતો અને કંપનીનાં બેંક ખાતાંમાં નાણાં જમા કરાવતો હતો. ત્યારબાદ આ નાણાંથી USDT જેવા સ્ટેબલકોઇન અને અન્ય ક્રિપ્ટોકરન્સી ખરીદવામાં આવતી હતી. પછી આ ડિજિટલ સંપત્તિઓ ભારતીય ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જો પર વેચવામાં આવતી અને તેમાંથી મળેલી રકમ નાણાં મેળવવા માટે નિર્ધારિત વ્યક્તિને આપવામાં આવતી હતી.
EDનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયામાં RBI દ્વારા નક્કી કરાયેલા દેશમાં નાણાં લાવવા અને દેશમાંથી બહાર મોકલવાના નિયમોનું પાલન કરવામાં આવ્યું નહોતું. એજન્સીના મતે, કેટલીક કંપનીઓ વિદેશમાં નોંધાયેલી સહયોગી કંપનીઓ મારફતે કામ કરતી હતી, પરંતુ તેમનું વાસ્તવિક નિયંત્રણ અને સંચાલન ભારતમાં થતું હતું.
વિદેશમાં કાગળ પરની કંપનીઓ ઊભી કર્યાનો આરોપ
EDના જણાવ્યા અનુસાર, RPFAS Technologiesએ કેનેડા, લિથુઆનિયા અને અમેરિકામાં કેટલીક કંપનીઓ સ્થાપી હતી. એજન્સીનો આરોપ છે કે આ કંપનીઓ માત્ર કાગળ પર અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી અને તેનો ઉપયોગ વિદેશી ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જો સાથે મળીને અનધિકૃત નાણાકીય વ્યવહારો કરવા માટે કરવામાં આવતો હતો.
પ્રાથમિક તપાસમાં FEMAના ઉલ્લંઘન ઉપરાંત વિદેશી પ્લેટફોર્મ પર ₹4,600 કરોડથી વધુની અનધિકૃત ક્રિપ્ટો સંપત્તિ રાખવામાં આવી હોવાની આશંકા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જોકે, આ આરોપો અંગે અંતિમ નિર્ણય તપાસ અને કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ જ આવશે.
Instadapp અને જૈન ભાઈઓ સામે પણ તપાસ
બીજું પ્લેટફોર્મ Instadapp વર્ષ 2018માં સમ્યક જૈન અને સૌમય જૈન નામના બે ભાઈઓએ શરૂ કર્યું હતું. બંને 2022માં ફોર્બ્સની ’30 અન્ડર 30 એશિયા’ યાદીમાં સ્થાન મેળવી ચૂક્યા છે. હાલમાં આ પ્લેટફોર્મ Fluid નામથી કાર્યરત છે.
Instadappનું મોડેલ વિકેન્દ્રિત નાણાકીય વ્યવસ્થા પર આધારિત છે. તેમાં યુઝર્સ પોતાના ક્રિપ્ટો ટોકન્સ ધિરાણ તરીકે આપે છે અને તેના બદલામાં વ્યાજ મેળવે છે. બીજી તરફ, નાણાં ઉધાર લેવા માટે યુઝર્સને ક્રિપ્ટો ટોકન્સ ગીરવે મૂકવા પડે છે. પ્લેટફોર્મ આ વ્યવહારો પર નાની ફી વસૂલ કરીને આવક મેળવે છે.
EDના અધિકારીઓએ ઓપન સોર્સ ડેટાના આધારે જણાવ્યું કે આ પ્લેટફોર્મ પર રહેલી ક્રિપ્ટોકરન્સીનું મૂલ્ય 1 અબજ ડૉલરથી વધુ છે અને અત્યાર સુધી આશરે 14.9 કરોડ ડૉલરની ફી મળી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
વિદેશી કંપનીઓ અને ટેક્સ હેવન દેશો સાથે જોડાણની આશંકા
EDનો આરોપ છે કે Instadappનું સંચાલન અમેરિકામાં નોંધાયેલી Instadapp Labs LLC દ્વારા થતું હોવાનું દર્શાવવામાં આવતું હતું, પરંતુ વાસ્તવિક કામગીરી ભારતમાંથી ચાલતી હતી. તપાસમાં સૌમય જૈન ભારતમાં રહીને પ્લેટફોર્મનું સંચાલન કરતા હોવાની વિગતો મળી હોવાનું એજન્સીએ જણાવ્યું છે.
એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, કંપની સાથે જોડાયેલી કેટલીક સંસ્થાઓ બ્રિટિશ વર્જિન આઇલેન્ડ્સ, સિંગાપોર અને દુબઈમાં નોંધાયેલી હતી. તેમાં Instadapp Labs Inc (ડેલવેર), Interop Labs Ltd અને Summerspeak Ltd (બ્રિટિશ વર્જિન આઇલેન્ડ્સ), Upsurge Labs Pte Ltd અને Bhindi Labs Pte Ltd (સિંગાપોર) તથા Pebble Labs Technology Ltd (દુબઈ)નો સમાવેશ થાય છે.
EDનો આરોપ છે કે આ કંપનીઓની નોંધાયેલ કચેરીઓમાં કર્મચારીઓ કે વાસ્તવિક વ્યવસાયિક માળખું નહોતું. તેમનો ઉપયોગ વિદેશમાં થયેલી આવક અને રોકાણની રકમને અલગ-અલગ માધ્યમો દ્વારા હેરફેર કરવા માટે કરવામાં આવતો હતો.
સ્ટેબલકોઇનના વોલેટથી બેંક ખાતાં સુધી નાણાં પહોંચ્યાનો દાવો
એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, Instadappના પ્રમોટરોએ વ્યવસાયમાંથી મળેલી આવક અને રોકાણકારો પાસેથી મેળવેલી રકમ સ્ટેબલકોઇનના સ્વરૂપમાં Interop Labs Ltdના બ્રિટિશ વર્જિન આઇલેન્ડ્સ સ્થિત વોલેટમાં રાખી હતી. આ વોલેટનું નિયંત્રણ ભારતમાં રહેતા લોકો પાસે હોવાનું તપાસમાં સામે આવ્યું હોવાનો EDનો દાવો છે.
ત્યારબાદ આ ક્રિપ્ટોકરન્સી સિંગાપોરના ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જો પર વેચવામાં આવી હતી. તેમાંથી મળેલી રકમ સૌમય જૈન સાથે જોડાયેલી Upsurge Labs Pte અને Bhindi Labs Pteનાં બેંક ખાતાંમાં મોકલવામાં આવી હોવાનો આરોપ છે.
EDના જણાવ્યા અનુસાર, આ ખાતાંમાંથી ભારત સ્થિત કંપનીઓને સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ અને કન્સલ્ટન્સી ફીના નામે નાણાં મોકલવામાં આવ્યાં હતાં. એજન્સીને આશંકા છે કે આ ચૂકવણીઓ વાસ્તવિક સેવાઓના બદલામાં નહોતી. કેટલીક રકમ જૈન ભાઈઓનાં દુબઈ સ્થિત બેંક ખાતાંમાં પણ મોકલવામાં આવી હોવાનો આરોપ છે.
FEMA હેઠળ આગળની કાર્યવાહી શું થઈ શકે?
FEMA હેઠળના ઉલ્લંઘનો સામાન્ય રીતે નાગરિક પ્રકૃતિના હોય છે. આવા કેસમાં ભારતીય રિઝર્વ બેંકની મંજૂરી અને EDને વાંધો ન હોય તો નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ મામલાનો નિકાલ થઈ શકે છે. નિર્ણયકારી સત્તામંડળ તપાસમાં એકત્રિત પુરાવાઓની સમીક્ષા કરીને દંડ નક્કી કરી શકે છે.
હાલ EDની તપાસમાં બંને પ્લેટફોર્મ અને તેમના પ્રમોટરો સામે મૂકાયેલા આરોપોની વધુ વિગતો એકત્રિત કરવામાં આવી રહી છે. સંબંધિત કંપનીઓને પૂછપરછ માટે મોકલવામાં આવેલા પ્રશ્નોના જવાબ મળ્યા બાદ તેમનો પક્ષ પણ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. હાલ આ તમામ બાબતો તપાસ હેઠળના આરોપો છે અને કોઈ અંતિમ કાનૂની નિષ્કર્ષ જાહેર થયો નથી.
