• અયોધ્યાના ચુકાદા પહેલા મેં ક્યારેય ભગવાનને રસ્તો બતાવવા માટે પ્રાર્થના કરવાની વાત કરી નથી: જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડ

ભારતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ ધનંજય યશવંત ચંદ્રચુડે એ વાતનો ઇનકાર કર્યો છે કે અયોધ્યામાં રામ મંદિર બનાવવાના નિર્ણય પહેલા તેમણે ભગવાનને આ સમસ્યાનો ઉકેલ સૂચવવા માટે પ્રાર્થના કરી હતી.

બીબીસી સંવાદદાતા સ્ટીફન સેકર સાથેના એક વિશિષ્ટ ઇન્ટરવ્યુમાં જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડે અયોધ્યા ચુકાદો, કલમ 370 અને ન્યાયિક પારદર્શિતા સહિત ઘણા મુદ્દાઓ પર વાત કરી હતી.

જ્યારે સ્ટીફન સેકરે તેમને પૂછ્યું, “રામ મંદિર વિવાદ પર નિર્ણય આવે તે પહેલાં, શું તમે ભગવાનને તેનો ઉકેલ સૂચવવા માટે પ્રાર્થના કરી હતી?”

તો જસ્ટિસ ચંદ્રચુડે કહ્યું, “આ સંપૂર્ણપણે ખોટું છે. આ સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાવવામાં આવ્યું છે. મારા નિવેદનને ખોટી રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.”

જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડ નવેમ્બર 2022થી 10 નવેમ્બર, 2024 સુધી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશનું પદ સંભાળ્યું છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં સૌથી વધુ ચર્ચિત મુખ્ય ન્યાયાધીશોમાંના એક રહેલા જસ્ટિસ ચંદ્રચુડના કાર્યકાળ દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે ઘણા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો આપ્યા છે.

આમાંના કેટલાક નિર્ણયો માટે તેમની ટીકા પણ થઈ છે. ખાસ કરીને રાજકીય દબાણને લઈને તેમની ટીકાઓ થઈ છે.

ન્યાયિક સ્વતંત્રતા

વર્ષ 2023માં ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સે લખ્યું હતું કે વિશ્લેષકો, રાજદ્વારીઓ અને વિપક્ષી પાર્ટીઓ તે વાત પર સંમત થયા હતા કે નરેન્દ્ર મોદીએ ભારતને એક પક્ષીય રાજ્ય તરફ ધકેલી દીધું છે અને તેમની પાર્ટીએ પોતાને બચાવવા અને વિરોધીઓને નિશાન બનાવવા માટે અદાલતોનો સહારો લીધો છે.

આ સંદર્ભમાં જ્યારે સ્ટીફન સેકરે પૂછ્યું કે શું તેમને પણ આ સમયગાળા દરમિયાન રાજકીય દબાણનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, ત્યારે જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડે કહ્યું, “ધ ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ બિલકુલ ખોટું છે કારણ કે તેઓ 2024ની ચૂંટણીમાં શું થવાનું છે તે સમજવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. 2024ના ચૂંટણી પરિણામ આ એક પક્ષ એક રાજ્યની માન્યતાને તોડી નાખે છે. ભારતમાં રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક આકાંક્ષાઓ અને ઓળખ સર્વોપરી છે. ઘણા રાજ્યો એવા છે જ્યાં વિવિધ પ્રાદેશિક પક્ષો છે જેમણે અસાધારણ રીતે સારું પ્રદર્શન કર્યું છે અને ત્યાં શાસન કરી રહ્યા છે.”

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઘણા વિપક્ષી નેતાઓ નાગરિક સમાજના કાર્યકરો અને પત્રકારોને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા છે. 2023માં કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધીને ગુજરાતની એક અદાલતે માનહાનિના કેસમાં દોષિત ઠેરવ્યા હતા, જેનો અર્થ એ થયો કે તેઓ સંસદનું સભ્યપદ છીનવાઇ જતું પરંતુ બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સજા પર રોક લગાવી દીધી હતી.

જ્યારે સૈકરે જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડને પૂછ્યું કે રાહુલ ગાંધીના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ શું તે દર્શાવતું નથી કે ભારતમાં ન્યાયપાલિકા પર રાજકીય દબાણ છે?

આ પ્રશ્ન પર ડીવાય ચંદ્રચુડે કહ્યું, “ગયા વર્ષે સુપ્રીમ કોર્ટમાં 21,300 જામીન અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી અને સુપ્રીમ કોર્ટે તે બધા પર નિર્ણય લીધો હતો. આનો અર્થ એ છે કે કાયદો તેનું કામ કરી રહ્યો છે. અમેરિકા, બ્રિટન કે ઓસ્ટ્રેલિયા હોય દરેક દેશમાં એક કાનૂની પ્રક્રિયા હોય છે.”

23 मिनट का वीडियो हर भारतीय पत्रकार को देखना चाहिए।
●●
स्टीफन सेकुर ने कुछ नया नहीं किया… बस सवाल पूछे।
और वही सवाल सिस्टम की परतें उधेड़ गए।
●●
राम मंदिर, 370, राहुल गांधी… हर विषय पर सवाल थे।
सवाल इतने तीखे कि जवाब खामोशी में दब गए।
●●
“क्या आप पीएम मोदी के करीब हैं,… pic.twitter.com/GgnT13Ag1m

— अपूर्व اپوروا Apurva Bhardwaj (@grafidon) February 13, 2025

“પરંતુ ઉચ્ચ અદાલતો ખાસ કરીને સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ત્યાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવામાં આવશે. નિર્ણય યોગ્ય રીતે લેવામાં આવ્યો છે કે ખોટો તે અંગે વિવિધ કેસોમાં મતભેદ હોઈ શકે છે. જોકે, આના માટે ઉપાયો પણ છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના રક્ષણમાં મોખરે રહી છે.”

કલમ 370

જમ્મુ અને કાશ્મીરને વિશેષ દરજ્જો આપતી કલમ 370 મોદી સરકારે 5 ઓગસ્ટ 2019 ના રોજ દૂર કરી હતી. આને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો અને 2023માં ડીવાય ચંદ્રચુડની આગેવાની હેઠળની સુપ્રીમ કોર્ટની પાંચ જજોની બેન્ચે સરકારના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું હતું.

ઘણા કાયદાકીય નિષ્ણાતોએ સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયની ટીકા કરી હતી અને કહ્યું હતું કે જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડ બંધારણનું રક્ષણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા છે.

પોતાના નિર્ણયનો બચાવ કરતા જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડે ઇન્ટરવ્યુમાં કહ્યું, “મેં આ કેસમાં એક નિર્ણય લખ્યો હતો. કલમ 370 બંધારણની રચના સાથે સમાવવામાં આવી હતી અને તે ટ્રાન્ઝિશન પ્રોવિઝન નામના પ્રકરણનો ભાગ હતી, બાદમાં તેનું નામ બદલીને ટેમ્પરરી ટ્રાન્ઝિશનલ પ્રોવિઝન રાખવામાં આવ્યું.”

“તો જ્યારે બંધારણ બનાવવામાં આવ્યું ત્યારે એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ જોગવાઈઓ ધીમે ધીમે નાબૂદ કરવામાં આવશે. શું 75 વર્ષ સંક્રમણકારી જોગવાઈઓને નાબૂદ કરવા માટે ખૂબ ટૂંકા છે?”

જ્યારે સ્ટીફન સેકરે તેમને પૂછ્યું કે માત્ર કલમ ​​370 જ નહીં પરંતુ જમ્મુ અને કાશ્મીરનો રાજ્યનો દરજ્જો પણ નાબૂદ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવવામાં આવ્યો હતો અને તેના રાજ્યનો દરજ્જો પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી ન હતી.

આ પ્રશ્નના જવાબમાં જસ્ટિસ ચંદ્રચુડે કહ્યું, “સુપ્રીમ કોર્ટે જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં લોકશાહી પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે એક સમયમર્યાદા નક્કી કરી હતી અને તે સમયમર્યાદા 30 સપ્ટેમ્બર 2024 હતી અને ચૂંટણીની તારીખ ઓક્ટોબર 2024 માં નક્કી કરવામાં આવી હતી.”

જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રખ્યાત વકીલો પ્રશાંત ભૂષણ અને દુષ્યંત દવેએ સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયને ગેરબંધારણીય ગણાવ્યો હતો.

તેમના આરોપો પર પ્રતિક્રિયા આપતા ડીવાય ચંદ્રચુડે કહ્યું, “હવે ત્યાં લોકશાહી રીતે ચૂંટાયેલી સરકાર છે અને સત્તા શાંતિપૂર્ણ રીતે એક એવી પાર્ટીને સોંપવામાં આવી છે જે કેન્દ્રમાં શાસક પક્ષથી અલગ છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં લોકશાહી સફળ થઈ છે.”

રાજ્યનો દરજ્જો નાબૂદ કરવા અંગે તેમણે કહ્યું, “જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યને ત્રણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં રૂપાંતરિત કરવાના મામલે અમે કેન્દ્ર સરકારના સોગંદનામાનો સ્વીકાર કર્યો છે કે જમ્મુ અને કાશ્મીરનો રાજ્યનો દરજ્જો શક્ય તેટલી વહેલી તકે પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવશે.”

પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્યનો દરજ્જો પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી કરી ન હતી. જોકે, જસ્ટિસ ચંદ્રચુડે કહ્યું, “તે અર્થમાં સુપ્રીમ કોર્ટે લોકશાહી જવાબદારી અને ચૂંટાયેલી સરકારની રચના સુનિશ્ચિત કરી હતી. અમે અમારા બંધારણીય અધિકારોનો ઉપયોગ કર્યો નથી તેવી ટીકા યોગ્ય નથી.”

લઘુમતી બાબતો

નાગરિકતા સુધારો કાયદો (CAA) ફક્ત પડોશી દેશોના હિન્દુ નાગરિકોને જ ભારતીય નાગરિકત્વ આપવાની વાત કરે છે. જ્યારે ભારતીય બંધારણ ધર્મ અને જાતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના બધા સાથે સમાન વર્તનની વાત કરે છે.

શું આ સુધારા દ્વારા એ સ્થાપિત થયું ન હતું કે ભારતમાં લઘુમતીઓને બીજા વર્ગના નાગરિક ગણવામાં આવે છે?

આ પ્રશ્ન પર જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડે કહ્યું, “બ્રિટનમાં કોર્ટને આવા કાયદાને અમાન્ય કરવાનો અધિકાર પણ નથી, પરંતુ ભારતમાં તે ધરાવે છે. નાગરિકતાનો મામલો હજુ પણ કોર્ટમાં છે.”

“મેં મારા કાર્યકાળ દરમિયાન બંધારણીય બેંચ માટે 62 ચુકાદા લખ્યા છે. અમારી પાસે 20 વર્ષથી બંધારણીય કેસ પેન્ડિંગ હતા, જેમાં સંઘીય માળખાનો મુદ્દો પણ સામેલ હતો, જેના પર અમે નિર્ણય લીધો અને રાજ્યોને વધુ સત્તાઓ આપી હતી. અમે નક્કી કર્યું કે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીને લઘુમતીનો દરજ્જો આપવો જોઈએ કે નહીં. અમે 1968માં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયને ઉલટાવી દેવામાં આવ્યો હતો.”

તે સંતુલનનો પ્રશ્ન છે. જો તમે જૂના કેસોને બદલે નવા કેસ સાંભળશો તો તમારી ટીકા થશે કે આ ચીફ જસ્ટિસ ફક્ત નવા કેસ જ સાંભળે છે. એટલા માટે મેં ઘણા જૂના કેસોની પણ સુનાવણી કરી હતી.

રામ મંદિર વિવાદ અને નિર્ણય

બાબરી મસ્જિદ-રામ મંદિર વિવાદ અંગે કોર્ટમાં આવો જ એક જૂનો કેસ ચાલી રહ્યો હતો.

1992માં ઉત્તર પ્રદેશના અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદ તોડી પાડવામાં આવી હતી. વર્ષ 2019માં સુપ્રીમ કોર્ટની પાંચ સભ્યોની બેન્ચે રામ મંદિરના નિર્માણના પક્ષમાં ચુકાદો આપ્યો હતો.

પછી એવા ઘણા અહેવાલો આવ્યા કે ડીવાય ચંદ્રચુડે કહ્યું હતું કે, “નિર્ણય લેતા પહેલા તેમણે ભગવાનને આ સમસ્યાનો ઉકેલ સૂચવવા માટે પ્રાર્થના કરી હતી.”

કેટલાક મીડિયા રિપોર્ટ્સમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જસ્ટિસ ચંદ્રચુડે કહ્યું હતું કે, “હું ભગવાન સમક્ષ બેઠો હતો અને તેમને પ્રાર્થના કરી હતી કે કોઈ ઉકેલ શોધવો પડશે.”

પરંતુ બીબીસીને આપેલા આ ઇન્ટરવ્યુમાં જસ્ટિસ ચંદ્રચુડે તેને સોશિયલ મીડિયાના એક વર્ગમાં ફેલાયેલી અફવા ગણાવી અને કહ્યું, “આ સંપૂર્ણપણે ખોટું છે.”

તેમણે કહ્યું, “મેં પહેલા પણ સ્પષ્ટતા કરી છે અને ફરીથી સ્પષ્ટ કરું છું કે આ સંપૂર્ણપણે ખોટું છે. જો તમે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા કોઈપણ ન્યાયાધીશ વિશે જાણવા માંગતા હોવ તો તમને ખોટો જવાબ મળશે.”

“હું એ હકીકતનો ઇનકાર કરતો નથી કે હું આસ્તિક છું. આપણા બંધારણમાં સ્વતંત્ર ન્યાયાધીશ બનવા માટે વ્યક્તિ નાસ્તિક હોવું જરૂરી નથી. હું મારા ધર્મને મહત્વ આપું છું. પરંતુ મારો ધર્મ બધા ધર્મોનો આદર કરે છે અને વ્યક્તિ ગમે તે ધર્મનો હોય, તમારે સમાન રીતે ન્યાય આપવો પડશે. મેં જે કહ્યું તે એ હતું કે – આ મારો ધર્મ છે.”

તેમણે વધુમાં કહ્યું, “ન્યાયિક સર્જનાત્મકતા ફક્ત બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને કૌશલ્યનો વિષય નથી. તે દ્રષ્ટિકોણ વિશે પણ છે. જ્યારે ઘણા વર્ષોથી વિવાદો ચાલી રહ્યા હોય ત્યારે તમે શાંતિ કેવી રીતે મેળવશો. વિવિધ ન્યાયાધીશો પાસે શાંતિ અને ધીરજ શોધવાની અલગ અલગ રીતો હોય છે. મારા માટે પ્રાર્થના અને ધ્યાન મહત્વપૂર્ણ છે અને તે મને દેશના દરેક સમુદાય અને જૂથ સાથે સમાન રીતે વર્તવાનું શીખવે છે.”

પીએમ મોદીની સીજેઆઈના ઘરે મુલાકાત

થોડા મહિના પહેલા ગણેશ પૂજા માટે ન્યાયાધીશ ચંદ્રચુડના ઘરે પ્રધાનમંત્રીની હાજરીનો ફોટો ખૂબ જ વાયરલ થયો હતો.

આ માટે જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડની ઘણી ટીકા થઈ હતી અને એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ એક સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે જસ્ટિસ ચંદ્રચુડ પીએમ મોદીની ખૂબ નજીક છે અને ચીફ જસ્ટિસ વડાપ્રધાનની આટલી નજીક હોવાના કારણે તેમના નિર્ણયો પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

આ ભૂલ હતી કે કેમ તે અંગે જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડે કહ્યું, “બંધારણીય જવાબદારીઓ વિશે વાત કરતી વખતે મૂળભૂત શિષ્ટાચારને વધુ પડતું મહત્વ ન આપવું જોઈએ. મને લાગે છે કે આપણી સિસ્ટમ એટલી પરિપક્વ છે કે તે સમજી શકે કે ઉચ્ચ બંધારણીય પદો પર રહેલા લોકોમાં મૂળભૂત શિષ્ટાચારનો મુકદ્દમા સાથે કોઈ સંબંધ નથી.

આ બેઠક પહેલા અમે ચૂંટણી બોન્ડ જેવા મુદ્દાઓ પર નિર્ણયો આપ્યા હતા, જેમાં અમે તે કાયદાને રદ કર્યો હતો જેના હેઠળ ચૂંટણી ભંડોળ માટે ચૂંટણી બોન્ડ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. આ પછી અમે ઘણા એવા નિર્ણયો આપ્યા જે સરકારની વિરુદ્ધ ગયા હતા.”

જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેઓ છેલ્લા આઠ વર્ષમાં ક્યારેય સત્તા સામે ઝૂક્યા છે, ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો કે તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમના નિર્ણયો ક્યારેય રાજકીય દબાણથી પ્રભાવિત થયા નથી.

જોકે, તેમણે કહ્યું કે ન્યાયતંત્રનું કાર્ય સામૂહિક છે અને ઘણા કિસ્સાઓમાં અન્ય ન્યાયાધીશો પાસેથી સલાહ લેવામાં આવે છે.

તેમણે કહ્યું, “એક વાત ઘણી વખત કહેવામાં આવી છે અને હું ફરી એકવાર તે વાતનું પુનરાવર્તન કરવા માંગુ છું કે લોકશાહીમાં ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા સંસદમાં વિપક્ષ જેવી નથી. અમે અહીં કાયદા અનુસાર કામ કરવા અને બંધારણનું રક્ષણ કરવા માટે છીએ.”

આ પણ વાંચો- શાસ્ત્રીય ગાયક પંડિત પ્રભાકર કરેકરનો ‘અવાજ શાંત’, 80 વર્ષની વયે લીધા અંતિમ શ્વાસ