Khyber Pakhtunkhwa Governor Rule: પાકિસ્તાનમાં ખૈબર પખ્તૂનખ્વાની ચૂંટાયેલી પાકિસ્તાન તહરીક-એ-ઇન્સાફ (PTI) સરકારને હટાવી રાજ્યપાલ શાસન લાગુ કરવામાં આવ્યું છે અને કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી છે. આ પગલાને ઉગ્રવાદ પર નિયંત્રણ મેળવવામાં પ્રાંતીય સરકારની નિષ્ફળતાના કારણ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. જોકે, ટીકાકારોના મતે આ કાર્યવાહી પાછળ રાજકીય હેતુઓ પણ હોઈ શકે છે. તેમનું કહેવું છે કે ફિલ્ડ માર્શલ આસિમ મુનીરના નેતૃત્વ હેઠળ સૈન્યની સત્તા વધારવાના પ્રયાસોમાં PTI સરકાર અવરોધ બની રહી હતી.

મુખ્યમંત્રી સોહેલ અફરીદીની સરકારને હટાવવાની કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ છે, જ્યારે PTIના સ્થાપક અને પૂર્વ વડાપ્રધાન ઇમરાન ખાન જેલમાં છે. આ ઘટનાએ પાકિસ્તાનમાં લોકશાહી, પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા અને સૈન્યના રાજકીય પ્રભાવ અંગે ફરી ચર્ચા જગાવી છે.

આતંકવાદનાં આંકડા અને રાજકીય કારણો અંગે સવાલ

જો રાજ્યપાલ શાસન લાગુ કરવાનું મુખ્ય કારણ ઉગ્રવાદ પર નિયંત્રણ મેળવવાનું હોય, તો બલૂચિસ્તાનમાં પણ સમાન પગલાં કેમ લેવામાં આવ્યાં નથી, એવો સવાલ ઊઠી રહ્યો છે. બલૂચિસ્તાન લાંબા સમયથી આતંકવાદ અને હિંસાથી પ્રભાવિત રહ્યું છે. ઇસ્લામાબાદ સ્થિત સેન્ટર ફોર રિસર્ચ એન્ડ સિક્યોરિટી સ્ટડીઝ (CRSS)ના અહેવાલમાં જણાવાયેલા આંકડા અનુસાર, 2026ના ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં બલૂચિસ્તાન આતંકવાદથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત પ્રાંત બન્યું હતું.

દેશમાં હિંસા સંબંધિત કુલ મૃત્યુમાંથી 98 ટકા મૃત્યુ બલૂચિસ્તાન અને ખૈબર પખ્તૂનખ્વામાં નોંધાયાં હતાં. તેમાં 59 ટકા મૃત્યુ બલૂચિસ્તાન અને 39 ટકા ખૈબર પખ્તૂનખ્વામાં થયાં હતાં. આ તફાવત છતાં બલૂચિસ્તાનમાં મુખ્યમંત્રી સરફરાઝ બુગતીની સરકાર ચાલુ છે. ટીકાકારોના મતે, તેમની સરકાર કેન્દ્રમાં સત્તા ધરાવતા લોકો સાથે ટકરાવ ટાળે છે, જ્યારે PTI સરકાર સ્વતંત્ર રાજકીય વલણ અપનાવતી હતી.

ઇમરાન ખાનની મુક્તિ માટેની કૂચ પહેલાં કાર્યવાહી

રાજકીય વિશ્લેષણ અનુસાર, ખૈબર પખ્તૂનખ્વાની સરકારને હટાવવા પાછળનું એક મહત્વનું કારણ ઇમરાન ખાનની મુક્તિ માટે શરૂ થયેલી કૂચ હોઈ શકે છે. મુખ્યમંત્રી સોહેલ અફરીદીએ 4 ઑક્ટોબરે લાંબી કૂચ શરૂ કરી હતી. તેનો હેતુ જેલમાં બંધ ઇમરાન ખાનની મુક્તિની માગને આગળ વધારવાનો હતો.

ટીકાકારોનું માનવું છે કે કૂચ દરમિયાન રસ્તાઓ પર મોટી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થાય અને તેને વ્યાપક જનસમર્થન મળે તે પહેલાં જ તેને અટકાવવાનો પ્રયાસ થયો હતો. મે 2023માં ઇમરાન ખાનની ધરપકડ બાદ તેમના સમર્થકોએ સૈન્યનાં અનેક ઠેકાણાં અને સરકારી ઇમારતોને નિશાન બનાવી હતી. આવી ઘટનાઓ ફરી ન બને તે માટે સત્તાધીશો અગાઉથી કાર્યવાહી કરવા માગતા હતા, એવી દલીલ પણ કરવામાં આવી રહી છે.

નવેમ્બર 2024માં PTIની દેશવ્યાપી “આખરી હાકલ” કૂચને પણ સમર્થકો સામેની કાર્યવાહી બાદ રદ કરવામાં આવી હતી. આ વખતે મુખ્ય આયોજકો સોહેલ અફરીદી અને PTIના પ્રાંતીય અધ્યક્ષ જુનૈદ અકબર સહિત પાર્ટીના અનેક કાર્યકરોને અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ કૂચની ગતિ અને તેની અસર ઘટતી ગઈ.

પાકિસ્તાનમાં પ્રાંતીય સરકારો હટાવવાનો જૂનો ઇતિહાસ

પાકિસ્તાનમાં વિરોધી પક્ષોની પ્રાંતીય સરકારોને બરતરફ કરવાની ઘટનાઓ અગાઉ પણ બની છે. સત્તાધીશોને કોઈ પ્રાંતીય સરકાર રાજકીય પડકારરૂપ લાગે અથવા કેન્દ્રના નિર્ણયો સામે સ્વતંત્ર વલણ અપનાવે ત્યારે કાયદો અને વ્યવસ્થા સહિતનાં કારણો આગળ ધરવામાં આવ્યાં હોવાના ઉદાહરણો છે.

હાલની કાર્યવાહીથી પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ-નવાઝ (PML-N) અને તેની ગઠબંધન સહયોગી પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટી (PPP)ને રાજકીય લાભ મળ્યો છે. અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફે આ પગલાની સલાહ આપી હતી અને રાષ્ટ્રપતિ આસિફ અલી ઝરદારીએ તેના પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. જોકે, બંને પક્ષો વચ્ચેની આ સમજૂતીને કાયમી એકતા માનવી યોગ્ય નથી.

ફેબ્રુઆરી 1994માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન બેનઝીર ભુટ્ટોએ રાષ્ટ્રપતિ ફારૂક લેઘારીને પીર સાબિર શાહના નેતૃત્વ હેઠળની પ્રાંતીય સરકારને સસ્પેન્ડ કરવા કહ્યું હતું. આ સરકારને PML-Nનું સમર્થન હતું. 2009માં આસિફ અલી ઝરદારીએ પંજાબમાં શહબાઝ શરીફના નેતૃત્વ હેઠળની પ્રાંતીય સરકારને પણ બરતરફ કરી હતી.

તાજેતરમાં સંભવિત 28મા બંધારણીય સુધારા અંગે પણ PPP અને PML-N વચ્ચે મતભેદો હોવાની ચર્ચા હતી. આ સુધારા હેઠળ હાલના પ્રાંતોનું વિભાજન કરીને નવા પ્રાંતો બનાવવાની શક્યતા અંગે PPPને ચિંતા હતી, કારણ કે સિંધ તેનો પરંપરાગત રાજકીય ગઢ રહ્યો છે.

ભૂતકાળના બલૂચ બળવાથી મળતી ચેતવણી

1973માં ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટોએ બલૂચિસ્તાનની નેશનલ અવામી પાર્ટીના નેતૃત્વ હેઠળની પ્રાંતીય સરકારને બરતરફ કરી હતી. ત્યારબાદ બલૂચ બળવો વધુ તીવ્ર બન્યો હતો. ઉપલબ્ધ અંદાજ મુજબ, આ સંઘર્ષ દરમિયાન આશરે 55,000 બલૂચ લોકો સામે 80,000 કે તેથી વધુ સૈનિકો તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. બલૂચ લોકોમાં આશરે 11,500 સંગઠિત લડવૈયા હોવાનું જણાવાયું હતું. બળવાનો આ તબક્કો 1977 સુધી ચાલ્યો હતો.

આ ઇતિહાસને ધ્યાનમાં રાખીને ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે ચૂંટાયેલી સરકારને હટાવવાથી ખૈબર પખ્તૂનખ્વામાં પણ રાજકીય અસંતોષ વધી શકે છે.

ખૈબર પખ્તૂનખ્વામાં રાજ્યપાલ શાસનનો લાંબો ઇતિહાસ

ખૈબર પખ્તૂનખ્વા, જે અગાઉ નોર્થ વેસ્ટ ફ્રન્ટિયર પ્રાંત તરીકે ઓળખાતો હતો, ત્યાં ચૂંટાયેલી સરકારોને હટાવવાનો ઇતિહાસ પાકિસ્તાનની સ્થાપનાના સમયથી જોવા મળે છે. 22 ઑગસ્ટ 1947ના રોજ મુહમ્મદ અલી ઝીણાના નિર્દેશ બાદ ખાન સાહેબની સરકારને બરતરફ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 1975, 1994 અને 1999માં આ પ્રાંતમાં રાજ્યપાલ શાસન લાગુ થયું હતું. 2026ની કાર્યવાહી આ પ્રકારની ચોથી ઘટના છે.

PTIના સમર્થકો દાવો કરે છે કે ફેબ્રુઆરી 2024ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ બાદ ખૈબર પખ્તૂનખ્વામાં તેમની પાર્ટીને સ્પષ્ટ જનસમર્થન મળ્યું હતું. તેઓ ‘ફોર્મ 45’નો ઉલ્લેખ કરીને ચૂંટણી પરિણામોની વિશ્વસનીયતા અંગે પોતાની દલીલ રજૂ કરે છે. તેમના મતે, ચૂંટાયેલી સરકારને હટાવવાનો નિર્ણય લેવાનો અધિકાર પ્રાંતના મતદારો પાસે હોવો જોઈએ.

બીજી તરફ, કેન્દ્ર અને પ્રાંત વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે આતંકવાદ સામેની કાર્યવાહીનું સંકલન નબળું પડ્યું હોવાની દલીલ પણ કરવામાં આવે છે. ઉગ્રવાદી સંગઠનો આ મતભેદોનો લાભ લઈ શકે છે.

સૈન્ય કાર્યવાહીથી ઉગ્રવાદનો કાયમી ઉકેલ શક્ય છે?

રાજ્યપાલ શાસન બાદ સત્તાધીશો માટે PTIના વિરોધ વિના સૈન્ય અભિયાનો ચલાવવાનું સરળ બની શકે છે. PTI અગાઉ આવા અભિયાનોનો વિરોધ કરતી રહી છે, કારણ કે તેના કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકોને ઘર છોડીને અન્યત્ર જવું પડી શકે છે.

પાકિસ્તાનના બંધારણની કલમ 245 હેઠળ નાગરિક સત્તાવાળાઓની મદદ માટે સેનાને તૈનાત કરી શકાય છે. પેશાવરમાં સ્થિત 11મી કોર પ્રાંતમાં આતંકવાદ વિરોધી કામગીરી અંગે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જોકે, સૈન્ય અભિયાનો દ્વારા કોઈ વિસ્તારને ઉગ્રવાદીઓથી મુક્ત કરવો અને ત્યાં લાંબા ગાળાની શાંતિ સ્થાપિત કરવી બે અલગ બાબતો છે.

તે માટે સક્ષમ નાગરિક વહીવટીતંત્ર, અસરકારક કાયદો અમલીકરણ અને સ્થાનિક પોલીસની ભૂમિકા નિર્ણાયક બને છે. રાજકીય અસ્થિરતા વચ્ચે સૈન્ય અને પોલીસ વચ્ચે સતત સંકલન જાળવવું પડકારરૂપ બની શકે છે.

PTIની નીતિઓ અને TTPની વધતી અસર

PTI પણ આતંકવાદના મુદ્દે પોતાની જવાબદારીથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહી શકે નહીં. પાર્ટી ખૈબર પખ્તૂનખ્વામાં આશરે 13 વર્ષ સુધી સત્તામાં રહી છે. 2021માં તાલિબાન અફઘાનિસ્તાનમાં ફરી સત્તા પર આવ્યા અને તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (TTP) ફરી મજબૂત બન્યું ત્યારે ઇમરાન ખાનની સરકારે TTP સાથે વાતચીત કરી હતી. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન TTPના સેંકડો કેદીઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ખાને અફઘાનિસ્તાનમાં રહેલા TTPના હજારો લડવૈયાઓને પાકિસ્તાનમાં વસાવવાનો પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો હતો.

પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અલી અમીન ગંડાપુરે પણ તાલિબાન સાથે વાતચીત કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. બીજી તરફ, સત્તાધીશો સૈન્ય કાર્યવાહીને વધુ પ્રાધાન્ય આપતા રહ્યા હતા.

રાજકીય માર્ગ બંધ થવાથી ઉગ્રવાદને પ્રોત્સાહન મળવાની ચિંતા

મુખ્ય ચિંતા એ છે કે જો ખૈબર પખ્તૂનખ્વાના લોકોનો બંધારણીય અને રાજકીય વ્યવસ્થામાંથી વિશ્વાસ ઘટશે, તો TTP જેવા સંગઠનો તેમની ફરિયાદોનો લાભ લેવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. આવા સંગઠનો લોકોને રાજ્ય સામે હથિયાર ઉઠાવવા પ્રેરિત કરવા માટે રાજકીય અસંતોષનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

ખૈબર પખ્તૂનખ્વામાં રાજ્યપાલ શાસનથી સત્તા પરનો સંઘર્ષ થોડા સમય માટે દબાઈ શકે છે, પરંતુ આતંકવાદનો કાયમી ઉકેલ માત્ર સૈન્ય કાર્યવાહીથી આવશે કે નહીં, તે મોટો સવાલ છે. પ્રાંતમાં સ્થિરતા માટે સુરક્ષા સાથે નાગરિક વહીવટીતંત્રની મજબૂતી, પોલીસની કાર્યક્ષમતા અને રાજકીય વિશ્વાસ પણ જરૂરી રહેશે. હાલ પ્રાંતના લોકો તરફથી મોટા પાયે વિરોધ જોવા મળ્યો નથી, પરંતુ આ શાંતિ સ્વીકારનું ચિહ્ન છે કે ભવિષ્યના અસંતોષ પહેલાંનો વિરામ, તે અંગે અનિશ્ચિતતા યથાવત છે.